واکاوی مفهوم نقش دایره در تزیینات بناهای ایلخانی | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 7، دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 14، شهریور 1404، صفحه 127-144 اصل مقاله (1.71 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.256006.1227 | ||
| نویسندگان | ||
| قباد کیان مهر* 1؛ شبنم گلزارمشگی2 | ||
| 1استاد، گروه صنایعدستی، دانشکده صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 2مربی، گروه صنایعدستی، دانشکده صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران | ||
| چکیده | ||
| در آن زمان که مغولان به سرزمین ایران تاختند، نظامی متفاوت از باورها و اعتقادات را با خود به همراه آوردند. این باورها در ایران و در همنشینی با مکتبهای گوناگون مذهبی تغییرات پیوستهای یافتند که منجر به روی آوردن سلاطین مغول به ادیان و مذاهب متفاوت شد. پس از استقرار در ایران و ثبات حکومت، این تغییرات پیدرپی مذهبی، نشانههای خود را در سبکهای هنری بهویژه معماری و آرایههای آن آشکار کرد. سردرهای بلند، گچبریهای پرکار، کتیبهها و تزییناتی با نقوش خاص همچون دایرههای شمسهگون در بیشتر آثار معماری این دوره به چشم میخورد. وجود نقشمایۀ دایره با ساختاری متفاوت بهویژه در سردر بنا موجب شد که تمرکز این پژوهش بر دلیل استفادۀ مکرر از نقشمایۀ دایره با ترکیبی از سایر نقوش تزیینی و کتیبه و جستوجوی مفهوم پنهان در آن که فقط در بناهای ایلخانی و بهویژه بقعهها به کار رفته است، قرار گیرد. با توجه به نمادین بودن نقشمایۀ دایره در فرهنگها و باورهای مختلف، همچنین خاستگاه اصلی قوم مغول در آسیای میانه با باورهای شمنی و بودایی و مذاهب گوناگونی که فرمانروایان این سلسله پس از ورود به ایران پیرو آن بودند، بررسی این آرایه بهمنظور شناسایی مفهوم نمادین آن و ارتباطش با ساختار مذهبی متغیر سلاطین مغول هدف این پژوهش قرار گرفته و با بهکارگیری اسناد کتابخانهای و مشاهدات میدانی با رویکردی نشانهشناسانه، به روش توصیفیتحلیلی به نگارش درآمده است. درنهایت ترکیبی چندگانه از معانی که رهاورد رشتهای از باورهای گوناگون فرهنگی و مذهبی است، حضور پُررنگ نقشمایۀ دایره در تزیینات بناهای ایلخانی را روشن میسازد. براساس الگوی نشانهشناسانۀ پیرس، معنای نقش دایره بر سردر بناهای ایلخانی، ترکیبی از باورهای شمنی، بودایی و صوفیانه است که جلوهای از مفهومی الوهی با تداعی آسمان و خورشید و ایجاد مکانی امن به دور از نیروهای شر را آشکار میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ایلخانان؛ معماری؛ تزیینات؛ دایره؛ نشانه | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
آنتونی، دیوید.دابلیو. (۱۴۰۱). هندواروپاییان. ترجمۀ خشایار بهاری. چ۲. تهران: فرزانروز.
اتونی، بهزاد، شریفیان، مهدی و اتونی، بهروز. (۱۳۹۸). بررسی تطبیقی عرفان شمنی و تصوف اسلامی. دوفصلنامۀ ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا، ۱۰ (۱۹)، ۷-۲۶.
اردلان، نادر و بختیار،لاله. (۱۳۹۶). حس وحدت: نقش سنت در معماری ایرانی. ترجمۀ ونداد جلیلی. چ۶. تهران: مؤسسۀ علم معمار رویال.
افشار، ایرج. (۱۳۷۴). یادگارهای یزد. چ۲. ج۲. تهران: انجمن آثار و مفاخرفرهنگی و خانۀ کتاب یزد.
اعظمواقفی، حسین. (۱۳۷۴). میراث فرهنگی نطنز. چ۱، ج۱. بیجا: نشر مؤلف.
اکو، امبرتو. (۱۴۰۱). نشانهشناسی. ترجمۀ پیروز ایزدی. چ۸. تهران: نشر ثالث.
الیاده، میرچا. (۱۴۰۰). شمنیسم: فنون کهن خلسه. ترجمۀ محمدکاظم مهاجری. چ۵. تهران: نشر ادیان.
الیاده، میرچا. (۱۴۰۲). رساله در تاریخ ادیان. ترجمۀ جلال ستاری. چ۷. تهران: انتشارات سروش.
اینانلومقدم،زهرا. (۱۳۹۹). بازشناسی سفال زرینفام سدههای سوم و چهارم هجری از سفالینههای تقلیدی زرینفام. هنرهای صناعی ایران، ۳ (۲)، ۲۷-۳۸.
بلر،شیلا. (۱۳۸۷).معماری ایلخانی در نطنز (مجموعه مزار شیخ عبدالصمد). ترجمۀ ولیالله کاوسی. چ۱. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
بلیلان اصل،لیدا، فیاضمقدم،حنانه و غفاریحافظ، رقیه. (۱۴۰۱). تأثیر اندیشههای عرفانی در تزیینات معماری بناهای دورۀ ایلخانی، نمونۀ مطالعاتی: مسجدجامع ورامین. فصلنامۀ مطالعات فضا و مکان، ۱ (۱)، ۴۷-۶۲.
بلیلان اصل،لیدا و کورهپز، رعنا. (۱۴۰۱). تجلی مضامین عرفانی در نقشمایههای هندسی در مکتب تبریز: گنبد سلطانیه. فصلنامۀ تاریخ و تمدن اسلامی، ۱۸ (۴۱)، ۱۴۱-۱۶۷.
بیانی،شیرین. (۱۳۹۴). مغولان و حکومت ایلخانی در ایران. چ۵. تهران: سمت.
بیدآبادی، سوری. (۱۳۸۶). تکامل در آثار صوفیه. تهران: ترفند.
پوپ، آرتور. (۱۳۸۸). معماری ایران. ترجمۀ غلامحسین صدریافشار. چ۸. تهران: نشر اختران.
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۹۲). سبکشناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان. چ۱۴. تهران: انتشارات سروش.
ترابینژاد، رکسانا، شهبازیشیران، حبیب و حسینینیا، مهدی. (۱۴۰۰). تحلیل تطبیقی معماری و تزیینات در بناهای آرامگاهی ایلخانی، مطالعۀ موردی: آرامگاه یوسفرضا در ورامین و خانقاه شیخ عبدالصمد در نطنز. پژوهشنامه تمدن ایرانی، ۳ (۶)، ۲۵۹-۲۷۸.
چندلر، دانیل. (۱۴۰۰). مبانی نشانهشناسی. ترجمۀ مهدی پارسا. چ۷. تهران: انتشارات سورهمهر.
رینگنبرگ، پاتریک. (۱۳۹۶). درآمدی بر هنرهای ایرانی-اسلامی در تاریخ جامع ایران زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی. چ۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
سجودی، فرزان. (۱۴۰۱). نشانهشناسی کاربردی. چ۶. تهران: نشر علم.
سیاهکوهیان، هاتف. (۱۳۹۱). تأثیر عرفان اسلامی بر معماری ایرانی با تأکید بر گنبد سلطانیه. فصلنامۀ تخصصی عرفان اسلامی، ۹ (۳۴)، ۴۷-۶۳.
شمیلی، فرنوش، صمدنژادآذر، زینب و حمزوی، یاسر. (۱۴۰۱). تحلیل تطبیقی آرایههای عناصر بصری گچی گنبد سلطانیه و دو بنای بقعۀ سید رکنالدین و بقعۀسید شمسالدین در یزد. فصلنامه نگره، شمارۀ ۶۲، ۱۴۹-۱۷۱.
شوالیه، ژان و گربران، آلن. (۱۳۹۷). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضائلی. ج2 و 3. چ۶ (سوم ناشر). تهران: انتشارات کتابسرای نیک.
صمدنژاد آذر، زینب، شمیلی، فرنوش و حمزوی، یاسر. (۱۴۰۳). تحلیل ویژگیهای بصری دیوارنگارههای سقف بقعۀ سیدرکنالدین براساس رویکرد آیکونولوژی. فصلنامۀ نگره، شمارۀ ۶۹، ۲۳-۳۷.
گرابار، اولگ و دیگران. (۱۳۹۱). معماری اسلامی. ترجمۀ اکرم قیطاسی. چ۲. تهران: انتشارات سورهمهر.
گیرو، پییر. (۱۳۹۹). نشانهشناسی. ترجمۀ محمد نبوی. چ۱ (ویراست دوم). تهران: نشر آگه.
لینگز،مارتین. (۱۳۷۷). هنر خط و تذهیب قرآنی. ترجمۀ مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: گروس.
مایلهروی، نجیب. (۱۳۸۳). این برگهای پیر. چ۲. تهران: نشر نی.
مدنی، امیرحسین. (۱۳۹۷). بررسی نمادها و کارکردهای کهنالگوی دایره با تأکید بر تفکر اسطورهای و عرفانی. فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی، ۱۴ (۵۳)، ۲۸۱-۳۲۰.
مخلصی، محمدعلی. (۱۳۶۴). جغرافیای تاریخی سلطانیه. زنجان: چاپخانۀ جلالی.
مولر، کلاوس. (۱۳۹۸). شمنیسم: درمانگران، روحها، آیینها. ترجمۀ شاهرخ راعی. تهران: انتشارات حکمت.
نجم رازی. (۱۳۸۶). مرموزات اسدی در مرموزات داودی. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چ۳. تهران: سخن.
ویلبر، دونالد. (۱۳۶۵). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان. ترجمۀ عبدالله فریار. چ۲. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
هنرفر، لطفالله. (۱۳۵۰). گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان. چ۲. اصفهان: کتابفروشی ثقفی.
هیلنبراند، رابرت. (۱۳۹۸). هنر و معماری اسلامی. ترجمۀ اردشیر اشراقی. چ۵. تهران: انتشارات روزنه.
Ahuja, M., & Loeb, A. L. (1995). Tessellations in Islamic Calligraphy. Leonardo, 28(1), 41–45. Critchlow, K. (1976). Islamic Patterns: an analytical and cosmological approach. Thames and Hudson. en.wikipedia.com Richard, H. Geometry – The Language of Symmetry in Islamic Art. Art of Islamic Pattern. Retrieved 1 December 2015. mandala.life oshtorjan.ir rasekhoon.net ReferencesAfshar, I. (1996). Monuments of Yazd (2nd ed., Vol. 2). Tehran, Iran: Yazd Society for the Appreciation of Cultural works and Dignitaries and Yazd Book House. [In Persian] Ahuja, M., & Loeb, A. L. (1995). Tessellations in Islamic calligraphy. Leonardo. 28(1): 41–45 Anthony, D. W. (2022). The Indo-Europeans (K. Bahari, Trans.; 2nd ed.). Tehran, Iran: Farzan Ruz. [In Persian] Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (2017). The sense of unity: The Sufi tradition in Persian architecture (V. Jalili, Trans.; 6th ed.). Tehran, Iran: Royal Institute of Traditional Architecture. [In Persian] Atoni, B.,& Sharifian, M. (2019). A comparative study of shamanic mysticism and Islamic Sufism. Mystical Literature, 10(19), 7–26. https://doi.org/10.22051/jml.2019.25258.1728 Azam-Vaqefi, H. (1996). The cultural heritage of Natanz (Vol. 1). Self-Published. [In Persian] Balilan Asl, L., & Kureh-Paz, R. (2022). Manifestation of mystical themes in geometric motifs of the Tabriz school: The Soltaniyeh Dome. Journal of Islamic History and Civilization, 18(41), 141–167. https://doi.org/10.30495/jhcin.2023.21787 Balilan Asl, L., Fayaz-Moqaddam, H., & Ghaffari-Hafez, R. (2022). The impact of mystical thought on architectural ornamentation of Ilkhanid buildings: Case study of Varamin Jame Mosque. Journal of Space and Place Studies, 1(1), 47–62. https://doi.org/10.30495/JSPS.2022.1972700.1021 Bayani, S. (2015). The Mongols and the Ilkhanid rule in Iran (5th ed.). Tehran, Iran: SAMT. [In Persian] Bidabadi, S. (2007). Evolution in the works of the Sufis. Tehran, Iran: Tarfand. [In Persian] Blair, S. (2008). Ilkhanid architecture in Natanz (The shrine complex of Shaykh Abd al-Samad) (V. Kavusi, Trans.). Tehran, Iran: Iranian Academy of the Arts. [In Persian] Chandler, D. (2021). Semiotics: The basics (M. Parsa, Trans.; 7th ed.). Tehran, Iran: Sureh Mehr Publication. [In Persian] Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (2018). Dictionary of symbols (S. Fazayeli, Trans.; 6th ed.). Tehran, Iran: Ketabsara-ye Nik. [In Persian] Critchlow, K. (1976). Islamic Patterns: An analytical and cosmological approach. Thames and Hudson. en.wikipedia.com Eco, U. (2022). Semiotics (P. Izadi, Trans.; 8th ed.). Tehran, Iran: Sales Publication. [In Persian] Eliade, M. (2021). Shamanism: Archaic techniques of ecstasy (M. K. Mohajeri, Trans.; 5th ed.). Tehran, Iran: Adyan Publication. [In Persian] Eliade, M. (2023). A history of religious ideas (J. Sattari, Trans.; 7th ed.). Tehran, Iran: Soroush Publication. [In Persian] Giroud, P. (2020). Semiotics (M. Nabavi, Trans.; 2nd ed.). Tehran, Iran: Aghah Publication. [In Persian] Grabar, O., et al. (2012). Islamic architecture (A. Qeytasi, Trans.; 2nd ed.). Tehran, Iran: Sureh Mehr Publication. [In Persian] Hillenbrand, R. (2019). Islamic art and architecture (A. Eshraqi, Trans.; 5th ed.). Tehran, Iran: Rowzaneh Publication. [In Persian] Honarfar, L. (1971). A treasury of Isfahan’s historical monuments (2nd ed.). Isfahan, Iran: Saqafi Bookstore. [In Persian] Inanlu-Moqaddam, Z. (2020). Re-identification of third- and fourth-century AH lusterware ceramics and their imitations. Iranian Journal of Handicrafts, 3(2), 27–38. https://doi.org/10.22052/3.2.27 Lings, M. (1998). Quranic calligraphy and illumination (M. Qeyumi Bidehendi, Trans.). Tehran, Iran: Ghrous Publication. [In Persian] Madani, A. H. (2018). A study of symbols and archetypal functions of the circle with emphasis on mythological and mystical thought. Journal of Mystical Literature and Mythological Studies, 14(53), 281–320. https://doi.org/20.1001.1.20084420.1397.14.53.9.8 Mayel-Haravi, N. (2004). These ancient pages (2nd ed.). Tehran, Iran: Ney. [In Persian] Mokhlesi, M. A. (1985). Historical geography of Soltaniyeh. Zanjan, Iran: Jalali Printing House. [In Persian] Müller, K. (2019). Shamanism: Healers, spirits, and rituals (S. Raʿi, Trans.). Tehran, Iran: Hekmat Publication. [In Persian] Najm Razi. (2007). Marmuzāt-e Asadi dar Marmuzāt-e Davudi (M. R. Shafiʿi Kadkani, Ed.; 3rd ed.). Tehran, Iran: Sokhan. [In Persian] Pirnia, M. K. (2013). Stylistics of Iranian architecture (G. Memarian, Ed.; 14th ed.). Tehran, Iran: Soroush Publication. [In Persian] Pope, A. U. (2009). Persian architecture (G. S. Afshar, Trans.; 8th ed.). Tehran, Iran: Akhtaran. [In Persian] Richard ,Henry. Geometry–The language of symmetry in Islamic art. Art of Islamic Pattern. Retrieved 1 December 2015. Ringenberg, P. (2017). An introduction to Iranian–Islamic arts. In K. M. Bojnordi (Ed.), The comprehensive history of Iran (Vol. 3). Tehran, Iran: Center for the Great Islamic Encyclopedia. [In Persian] Sajudi, F. (2022). Applied semiotics (6th ed.). Tehran, Iran: Elm Publication. [In Persian] Samadnezhad Azar, Z., Shamili, F., & Hamzavi, Y. (2024). Visual features of ceiling murals in the Shrine of Sayyid Rukn al-Din based on an iconological approach. Negareh: Journal of Visual Studies, (69), 23–37. https://doi.org/10.22070/NEGAREH.2022.15770.2967 Shamili, F., Samadnezhad Azar, Z., & Hamzavi, Y. (2022). Comparative analysis of stucco visual ornaments of the Soltaniyeh Dome and two shrines in Yazd. Negareh: Journal of Visual Studies, (62), 149–171. https://doi.org/10.22070/NEGAREH.2021.13718.2672 Siah-Kuhian, H. (2012). The influence of Islamic mysticism on Iranian architecture with emphasis on the Soltaniyeh Dome. Journal of Islamic Mysticism, 9(34), 47–63. Torabi-Nezhad, R., Shahbazi-Shiran, H., & Hosseini-Nia, M. (2021). A comparative analysis of architecture and ornamentation in Ilkhanid funerary buildings: Case study of the Yusef-Reza Mausoleum in Varamin and the Khanqah of Shaykh ʿAbd al-Samad in Natanz. Journal of Iranian Civilization Research, 3(2), 259–278. Wilber, D. N. (1986). Islamic architecture of Iran in the Ilkhanid period (A. Faryar, Trans.; 2nd ed.). Tehran, Iran: Scientific and Cultural Publishing Company. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 145 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 34 |
||
