خوانش بینامتنی نقاشی پشت شیشۀ «معراج پیامبر اکرم(ص)» منسوب به میرزا اسکندر | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 9، دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 14، شهریور 1404، صفحه 169-186 اصل مقاله (1.7 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.254789.1183 | ||
| نویسندگان | ||
| مریم فروغی نیا* 1؛ الهه ایمانی2 | ||
| 1استادیار گروه فرش، دانشکده هنرهای صناعی دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران، نویسنده مسئول | ||
| 2استادیار گروه فرش، دانشکده هنرهای صناعی دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران | ||
| چکیده | ||
| داستان «لیلة الاسرا» که در قرآن و منابع مختلف دینی به آن اشاره شده، موضوع مورد توجه بسیاری از هنرمندان در دورههای مختلف اسلامی بوده است. تابلوی معراج «میرزا اسکندر»، نقاش پشت شیشۀ قرن چهاردهم هجری، یکی از منحصربهفردترین نگارههای نقاشی پشت شیشه در این زمینه است. بهرغم شباهتهای بسیار تصویرگری این تابلو با مینیاتورهای پیشین، نوآوریهایی در نمایش برخی شخصیتهای این تابلو مشاهده میگردد که حائز اهمیت است. هدف از این پژوهش، خوانش بینامتنی عناصر تصویری این اثر بوده و پرسش اصلی عبارت است از: رابطۀ بینامتنی عناصر تصویری تابلوی معراج میرزا اسکندر نقاش، با معراجنگارههای قبل و بعد از آن چگونه است؟ و پیشمتنهای غیرتصویری مؤثر در شکلگیری این اثر کدام است؟ این قبیل مطالعات در شناسایی تأثیرات متون مذهبی و ادبی بر هنر و بازشناسی هویت فرهنگی حائز اهمیت است و میتواند به درک بهتر هنر اواخر دورۀ قاجار کمک نماید. در این پژوهشِ مبتنیبر روش توصیفیتحلیلی که بر منابع کتابخانهای استوار است، از رویکرد بینامتنی در خوانش ارجاعی عناصر برونمتن و درونمتن نگارۀ مذکور استفاده شده است. براساس نتایج بهدستآمده، تصویر تابلوی مورد نظر، با متون دینی و تاریخی و بافت اجتماعی اواخر دورۀ قاجار مرتبط بوده و از معراجنگارههای دورۀ صفویه تا دورۀ قاجار در نسخههای خطی و چاپی، پردهها، گچنگاری و کاشیکاریها و از بافت و پیشمتنهای بینافرهنگی ایران و هند تأثیر بسیار پذیرفته است و خود نیز یکی از پیشمتنهای تأثیرگذار بر برخی نقاشیهای پشت شیشۀ متأخر در این زمینه است. در این اثر، هنرمند با بهرهگیری از نمادها و مضامین ایرانی، سعی در بازنمایی روایتی از معراج، براساس اعتقادات شیعی داشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| خوانش بینامتنی؛ نقاشی پشت شیشه؛ معراجنگاری؛ میرزا اسکندر؛ شمایلنگاری مذهبی | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آژند، یعقوب. (۱۳۹۲). اسماعیل جلایر. تهران: نشر پیکره.
آفرین، فریده. (۱۳۹۷). مطالعۀ رابطۀ بینامتنی در سنتها و نقشمایههای مشترک هنری تمدن ایلام و هخامنشی. نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر، ۸ (۱۵)، ۱۳۳-۱۱۷، Doi:20.1001.1.23453842.1397.8.15.3.8.
ابنهشام، ابو محمد عبدالملک. (۱۳۹۶). السیرة النبویه. ترجمۀ مسعود انصاری. تهران: مولوی.
بلخاری قهی، حسن و همکاران. (۱۴۰۲). خوانش بینامتنی نقاشی پشت شیشه و نگارگری دورۀ صفوی. رهپویۀ هنرهای صناعی، ۳ (۲)، پیاپی ۸، ۳۳-۴۲. Doi: 10.22034/rac.2024.2019441.1065.
بهارلو، علیرضا. (۱۴۰۳). شمایلنگاری مذهبی در هنر قاجار. تهران: نشر دانیار.
پاکباز، رویین. (۱۳۷۸). دایرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
تقوی، ترنم، و پهلوان، محبوبه. (۱۳۹۹). خوانش بینامتنی آثار فیگوراتیو منصور قند ریز. نشریۀ هنرهای تجسمی هنرهای زیبا، ۲۵ (۲)، ۹۵-۱۰۴. Doi:10.22059/jfava.2018.264599.666007
تهرانی، رضا. (۱۳۸۹). بررسی تطبیقی عناصر ساختاری در معراجنامۀ احمد موسی و معراجنامۀ میرحیدر، فصلنامۀ نگره، شمارۀ ۱۴، ۲۳-۳۷.
چهل امیرانی، لیلا، و عربزاده، جمال. (۱۳۹۸). تحلیل بازنمود زال، کودک اســطورهای (رهاشده) در نگارۀ «گفتــار انــدر داســتان ســام نریمــان و زادن زال» از شــاهنامۀ طهماسبی با استفاده از رویکرد بینامتنیت. نشریۀ هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، ۲۴ (۱)، ۶۹-۷۸. Doi: 10.22059/JFAVA.2018.233755.665813
دیلمی، محمدحسن. (۱۳۷۷). ارشاد القلوب. ترجمۀ سید عبدالحسین رضائی. تهران: انتشارات اسلامیه.
دهخدا، علیاکبر. (۱۳۶۱). لغتنامه. زیر نظر محمد معین. تهران: دانشگاه تهران.
ساجدی، مریم. (۱۳۹۱). بررسی نقاشی پشت شیشه در ایران با تأکید برمعرفی آثار موجود در موزۀ نقاشی پشت شیشه، پایاننامۀ کارشناسیارشد رشتۀ ارتباط تصویری، دانشگاه تهران.
ساسانی، فرهاد. (۱۳۸۴). تأثیر روابط بینامتنی در خوانش متن. نشریۀ زبان و زبانشناسی، دوره ۱، ۲ (۲)، ۳۹-۵۵.
سلحشور، فریال. (۱۳۸۳). نقاشی پشت شیشه ایران. مجموعه مقالات همایش هنر ایران، بنیاد ایرانشناسی، ۴۳۳-۴۵۹.
سیف، هادی. (۱۳۷۱). نقاشی پشت شیشه. تهران: انتشارات سروش.
سیف، هادی. (۱۳۷۶). نقاشی روی کاشی. تهران: سروش.
سیف، هادی. (۱۳۸۹). واپسین سوسوی شمع نقاشی پشت شیشه (به بهانۀ برپایی نمایشگاه نقاشان پشت شیشه در نگارخانۀ فرهنگسرای رازی). مجلۀ تندیس، شمارۀ ۲۸، ۱۲ و ۱۳.
شاهبیگی، هنگامه، و خسروی بیژائم، فرهاد. (۱۴۰۰). شمایلشناسی نگارۀ براق در نقشمایههای دوران اسلامی ایران. رهپویه هنرهای تجسمی، دورۀ ۴، ۲ (۲)، ۴۷-۵۸.
شمسی، لاله، و شاد قزوینی، پریسا. (۱۳۸۵). معراجنامۀ نگین درخشان نگارگری ایلخانی. نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ ۲۸، ۸۵-۹۲.
شیخ مفید. (۱۳۷۸). الارشاد. ترجمۀ سید هاشم رسولی محلاتی. چ۸. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
شیخی، علیرضا، و صادقیفر، ملیحه. (۱۳۹۷). مطالعۀ سیر تحول تصویری براق در نگارگری ایرانی )از قرن هفتم تا سیزدهم هجری قمری(. نشریۀ مبانی نظری هنرهای تجسمی، شمارۀ ۵، ۹۳-۱۰۶. Doi:10.22051/jtpva.2018.3937
شین دشتگل، هلنا. (۱۳۹۱). معراجنگاری نسخههای خطی تا نقاشیهای مردمی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
عبدالهی فرد، ابوالفضل، و صفری سنجانی، سودابه. (۱۴۰۰). مضمون و ساختار عددی در ترکیببندی عناصر اجزای بدن پرسوناژها در نقاشی ایرانی؛ با تأکید بر نگارۀ افشاگری در مسجد. نشریۀ رهپویۀ هنرهای تجسمی. ۴ (۴)، ۵۱-۶۳.
عکاشه، ثروت. (۱۳۸۰). نگارگری اسلامی. ترجمۀ غلامعلی تهامی. تهران: حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
فروغینیا، مریم، و دادور، ابوالقاسم. (۱۳۹۶). مطالعۀ تطبیقی تأثیر و تأثر در ویژگیهای تصویری معراجنگارههای صفوی و گورکانی. نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر، شمارۀ ۱۴، ۱۲۱-۱۳۵.
قآنی، افسانه، و مهرابی، فاطمه. (۱۳۹۸). بررسی و تحلیل عناصر بصری قالیچۀ جانمازی صفوی براساس آراء ژرار ژنت. نشریۀ نگره، شمارۀ ۵۲، ۶۹-۸۳. Doi: 10.22070/NEGAREH.2019.4131.2111
قمی، شیخ عباس. (۱۳۷۹). منتهی الامال. تحقیق ناصر باقر بیدهندی. تهران: انتشارات دلیل.
کازرونی، جهانگیر، و سلحشور، فریال. (۱۳۸۷). نقاشی پشت شیشه. تهران: نشر نظر.
کیاناصل، مریم. (۱۴۰۲). تحلیل خیالیسازی نگارۀ انگشترسپاری در معراج. نشریۀ مطالعات میانرشتهای هنر و علوم انسانی، ۲ (۶)، ۸۷-۱۰۵.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۷۵). اصول کافی. ترجمۀ محمدباقر کمرهای. تهران: اسوه.
کورکیان، ا. م.، و سیکر، ژ. پ. (۱۳۷۷). باغهای خیال. تهران: نشر فرزان.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۳۱۵). بحار الانوار. تهران: اسلامیه.
میرمصطفی، حسین. (۱۳۸۷). نقاشی در قهوهخانه. تهران: نشر سیمای کوثر.
مقنیپور، مجیدرضا، و ظفرمند، سید جواد. (۱۳۹۹). ارائۀ الگویی برای شکلِدهی موضوع در مطالعات و پژوهشهای تطبیقی در حوزۀ هنر با تأکید بر مطالعات میانرشتهای. نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر، ۱۰ (۱۹)، ۱۲۱-۱۳۵، Doi: 10.29252/mth.10.19.121
مهدیزاده، علیرضا، بلخاری قهی، حسن. (۱۳۹۳). بررسی مضامین و نمادهای شیعی در نگارۀ معراج پیامبر(ص) در نسخۀ فالنامۀ طهماسبی. نشریۀ شیعهشناسی، ۱۲ (۴۶)، ۲۵-۴۶.
میرزاییمهر، علیاصغر. (۱۳۸۶). نقاشیهای بقاع متبرکه در ایران. تهران: فرهنگستان هنر.
نامورمطلق، بهمن. (۱۳۷۸). ترامتنیت مطالعۀ روابط یک متن با دیگر متنها. پژوهشنامۀ علوم انسانی، شمارۀ ۵، ۸۳-۹۸.
نامورمطلق، بهمن. (۱۳۹۴). درآمدی بر بینامتنیت: نظریهها و کاربردها. تهران: انتشارات سخن.
نامورمطلق، بهمن، و فخاریزاده، نسیم. (۱۳۹۳). خوانش بینانشانهای تصویرسازیهای گیلگمش با تأکید بر مطالعۀ تکاسطوره- ترامتن. فصلنامۀ کیمیای هنر، ۳ (۱۲)، ۶۷-۸۶.
وکیلی، هادی، و لعل شاطری، مصطفی. (۱۳۹۴). بررسی میزان انطباقپذیری تصویر براق با معراجنگاریهای عصر قاجار با روایات اسلامی. نشریۀ تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ۶ (۶)، ۴۹-۷۰.
وکیلی، ندا، و جوانی، اصغر. (۱۳۹۲). تطبیق بینامتنی تصویرهای دره از کمدی الهی با نسخۀ مصور معراجنامۀ شاهرخی. نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر، ۳ (۵)، ۴۷-۶۲.
ولش، استوارت کری. (۱۳۸۴). نقاشی ایرانی نسخهنگارههای عهد صفوی. ترجمۀ احمدرضا تقاء. تهران: فرهنگستان هنر.
هوشیار، مهران، و افتخاری راد، فاطمه. (۱۳۹۵). آشنایی با خیالینگاری. تهران: نشر سمت.
یاسینی، راضیه. (۱۳۹۵). شمایلنگاری دینی در ایران و غرب از آغاز تا دورۀ معاصر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
یاوری، حسین، و بشارت، مهرنوش. (۱۳۹۶). روایت نقاشی پشت شیشه. تهران: نشر کیان دانش.
Allen, G. (2000). Intertextuality. London: Routledge. Bağc, S., Çağman, F., Renda, G., & Tanınd, Z. (2012). Osmanlı Resim Sanat. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Lentz, T. & Lowry, G. (1989), Timur and the Princely vision, Persian art and ulture in the fifteenth century. Smithsonian Books (DC). URL1: http://www.iranicaonline.org (access date: 2023/12/ 28) URL2: www.pinterest.com (access date: 2023/12/ 16) URL3:http://www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W607/description.html (access date: 2024/ 1/7) URL4::https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Muhammad_during_the_Isra_and_Mi%27raj_from_Nezami%27s_Khamsa_dated_ 1494.jpg . (access date: 2022/08/12). References Allen, G. (2000). Intertextuality. London: Routledge. Afarin, F. (2018). A study of intertextual relations in the shared motifs of Elamite and Achaemenid art. Journal of Motale’at-e Tatbighi-ye Honar,, 8(15), 117–133. doi.org/20.1001.1.23453842.1397.8.15.3.8 [In Persian] Ajaand, Y. (2013). Esma’il Jalayer. Tehran: Pikare Publishing. [In Persian] Akāsheh, S. (2001). Islamic painting (G. Tahami, Trans.). Tehran: Hozeh Honari. [In Persian] Bagc, S., Cagman, F., Renda, G., & Tanind, Z. (2012). Ottoman painting. Ankara: Kultur ve Turizm Bakanligi Yayinlari. [In Turkish] Baharloo, A. (2024). Religious iconography in Qajar art. Tehran: Daniyar Publishing. [In Persian] Bolḵāri Qahi, H., et al. (2023). An intertextual reading of reverse glass painting and Safavid miniature. Rahpuy-e Honarhā-ye Senā’i, 3(2), 33–42.doi.org/10.22034/rac.2024.2019441.1065 [In Persian] Chahalamirani, L., & Arabzadeh, J. (2019). Representation of Zal in Tahmasbi's Shahnameh with an Intertextual Approach. Fine Arts – Visual Arts, 24(1), 69–78. doi.org/10.22059/JFAVA.2018.233755.665813 [In Persian] Dehkhoda, A. (1982). Loghat-nameh (M. Moein, Ed.). Tehran: Tehran University. [In Persian] Deylami, M.-H. (1998). Irshād al-qulūb (S. Rezaei, Trans.). Tehran: Eslamiyeh. [In Arabic] Foroughinia, M., & Dadvar, A. (2017). A comparative study of Safavid and Mughal Mi‘raj imagery. Motale’at-e Tatbighi-ye Honar, (14), 121–135. [In Persian] Foroughinia, M., & Dadvar, A. (2017). A comparative study of visual features Interaction in Safavid and Mughal Acension paintings. Comparative Art Studies, 14, 121–135. [In Persian] Ghaani, A., & Mehrabi, F. (2019). Visual analysis of a Safavid prayer rug based on Gérard Genette. Negareh, (52), 69–83. https://doi.org/10.22070/NEGAREH.2019.4131.2111 [In Persian] Hoshyar, M., & Eftekhari Rad, F. (2016). Introduction to Khiyali-negari. Tehran: Samt. [In Persian] Ibn Hisham, ʿAbd al-Malik. (2017). Al-Sīra al-nabawiyya (M. Ansari, Trans.). Tehran: Molavi. [In Arabic] Kāzeruni, J., & Salahshur, F. (2008). Reverse glassPainting. Tehran: Nazar. [In Persian] Kermani (Kulayni), M. b. Ya‘qub. (1996). Al-Kāfī (M. Kamara’i, Trans.). Tehran: Osveh. [In Arabic] Kian-Asl, M. (2023). A Khiyali-negari -analysis of the “Ring-Giving in Mi‘raj” painting. Interdisciplinary Studies,of Art and Humanities 2(6), 87–105. [In Persian] Kurkian, M., & Siker, J. (1998). Gardens of imagination. Tehran: Farzan. [In Persian] Lentz, T., & Lowry, G. (1989). Timur and the princely vision: Persian art and culture in the fifteenth century. Washington, DC: Smithsonian Books. Majlesi, M. B. (1936). Bahr al-anvār. Tehran: Eslamiyeh. [In Arabic] Mirzaei-Mehr, A. (2007). Holy Shrine paintings of Iran. Tehran: Academy of Arts. [In Persian] Mehdizadeh, A., & Bolkhari Qahi, H. (2014). Shi‘i symbols in the Mi‘raj imagery of the Falnâmeh of Tahmasb. Shi‘a Studies Journal, 12(46), 25–46. [In Persian] Moghannee-Pour, M., & Zafarmand, S. J. (2020). A model for subject formation in comparative art studies. Comparative Art Studies, 10(19), 121–135. https://doi.org/10.29252/mth.10.19.121 [In Persian] Mir-Mostafa, H. (2008). Ghahveh Khaneh painting. Tehran: Simaye Kowsar. [In Persian] Nāmvar-Motlagh, B. (1999). Transtextuality: A study of relations between texts. Pazhuheshnāmeh-ye Olum-e Ensāni, 5, 83–98. [In Persian] Nāmvar-Motlagh, B. (2015). Introduction to intertextuality: Theories and applications. Tehran: Sokhan. [In Persian] Nāmvar-Motlagh, B., & Fakhari-Zadeh, N. (2014). An intersemiotic reading of Gilgamesh illustrations through monomyth–transtextuality. Kimiyā-ye Honar, 3(12), 67–86. [In Persian] Pakbaz, R. (1999). Encyclopedia of art. Tehran: Farhang-e Mo’aser. [In Persian] Qomi, A. (2000). Montahā al-āmāl (N. Baqer Beidahandi, Ed.). Tehran: Dalil. [In Arabic] Quran. (n.d.). The Holy Qur’an. [In Arabic] Rezā Tehrani, R. (2010). Comparative review of the structure of two Mi’raj manuscripts. Negareh, 14, 23–37. [In Persian] Sajjadi, M. (2012). Reverse glass painting in Iran (Master’s thesis). University of Tehran. [In Persian] Sallāhshur, F. (2004). Reverse glass painting in Iran. Proceedings of the Iranian Art Conference, 433–459. Tehran: Iranology Foundation. [In Persian] Sāsāni, F. (2005). The impact of intertextual relations on textual interpretation. Journal of Language and Linguistics, 1(2), 39–55. [In Persian] Seif, H. (1992). Reverse glass painting. Tehran: Soroush. [In Persian] Seif, H. (1997). Tile painting. Tehran: Soroush. [In Persian] Seif, H. (2010). The last flicker of reverse glass painting. Tandis Magazine, 28, 12–13. [In Persian] Shahbeigi, H., & Khosravi Bijāem, F. (2021). Iconography of Buraq in Islamic Iran. Rahpuy-e Honarhā-ye Tajassomi, 4(2), 47–58. [In Persian] Shamsi, L., & Shad Qazvini, P. (2006). Mi‘raj-nāmeh: A jewel of Ilkhanid painting. Fine Arts Journal, (28), 85–92. [In Persian] Sheikh Mufid. (1999). Al-Irshād (H. Rasuli, Trans., 8th ed.). Tehran: Farhang-e Eslami. [In Arabic] Sheikhi, A., & Sadeghi-Far, M. (2018). Evolution of Buraq imagery in Iranian painting. Iranian Scaientific Assosiation of Visual Arts, (5), 93–106. https://doi.org/10.22051/jtpva.2018.3937 [In Persian] Shin Dashtgol, H. (2012). Mi’raj imagery from manuscripts to folk painting. Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian] Tabatabaei, S. M. H. (1974). Tafsir al-Mizan (S. M. B. Mousavi, Trans.). Tehran: Eslami. [In Arabic] Taghavi, T., & Pahlevan, M. (2020). Intertextual reading of Mansur Gandriz’s figurative works. Fine Arts – Visual Arts, 25(2), 95–104. https://doi.org/10.22059/jfava.2018.264599.666007 [In Persian] Vakili, H., & Lal Shateri, M. (2015). Compatibility of buraq imagery in Qajar Mi’raj narratives. Journal of Islamic Culture & Civilization, 6(6), 49–70. [In Persian] Vakili, N., & Javani, A. (2013). Intertextual comparison of Dante’s Inferno and the Shahrokhi Mi‘raj-nāmeh. Comparative Art Studies, 3(5), 47–62. [In Persian] Welch, S. C. (2005). Iranian painting in Safavid manuscripts (A. Taqa, Trans.). Tehran: Academy of Arts. [In Persian] Yasini, R. (2016). Religious iconography in Iran and the West. Tehran: Research Institute of Culture and Art. [In Persian] Yavari, H., & Besharat, M. (2017). The narrative of reverse glass painting. Tehran: Kian Danesh. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 112 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 25 |
||
