تحلیل وضعیت مکانی و کارکرد سنگاب براساس آثار برخی از نویسندگان تاریخ و جغرافیای قرون ۱۴ و ۱۵ هجری قمری | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 5، دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 14، شهریور 1404، صفحه 89-104 اصل مقاله (1.31 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.256978.1270 | ||
| نویسندگان | ||
| جواد آقاجانی کشتلی* 1؛ سمیه امیدواری2؛ محبوبه طایفی نصرآبادی3 | ||
| 1استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 2دانشیار، گروه معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران | ||
| 3دانشآموخته کارشناسیارشد گروه پژوهش هنر، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران | ||
| چکیده | ||
| سنگابها علاوهبر کارکرد مادی، در بعد فرهنگی نیز موقعیتی ویژه دارند؛ بسته به مکان و فضایی که در آن قرار میگرفتهاند، جایگاه و کارکردی متناسب با آن فضا را به خود گرفتهاند. درست است که امروزه سنگابها کاربرد خود را از دست داده و تبدیل به شیئی موزهای شدهاند، اما بررسی و تحلیل آنها براساس متون تاریخی و جغرافیایی میتواند ابعاد کاربردی و مفهومی آن را روشن سازد. این مسئله ضرورت پژوهش را روشن میسازد. هدف از این پژوهش دستیابی به موقعیت و کارکرد سنگابها در مکانهای مختلف و کشف پیوند و مناسبات کاربردی آن است. بنابراین در این مقاله سعی شده است به دو پرسش پاسخ داده شود: ۱. براساس متون تاریخی و جغرافیایی، سنگابها در کدام مکان و موقعیت قرار داشتند؟ ۲. کارکرد سنگابها براساس متون مذکور به چه صورت بوده است؟ روش انجام پژوهش ازنظر ماهیت توصیفیتحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و ابزار آن شناسهبرداری از متون نویسندگان حوزۀ تاریخ و جغرافیای قرون ۱۴ و ۱۵ هجری قمری بوده است. منابع مورد بررسی براساس جستوجو با مدخل سنگاب بهعنوان جامعۀ پژوهش و با روش نمونهگیری وضعی مورد استفاده قرار گرفتهاند. روش تجزیهوتحلیل اطلاعات کیفی بوده است. نتایج حاصل نشان داده است که در این متون از شهرهایی چون اصفهان، شیراز، مشهد، اسفراین، قزوین، استانبول، قسطنطنیه و مدینه نام برده شده است. سنگابها در مساجد، کلیساها، بقعهها، قصرها و برای مصارفی چون محل ذخیرۀ آب، آبخوری، محل شستوشو و وضو مورد استفاده قرار گرفته بودهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سنگاب؛ هنر و معماری اسلامی؛ متون تاریخی؛ منابع جغرافیایی؛ سفرنامههای قاجاری | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی. (۱۳۶۷). مرآت البلدان. تهران: دانشگاه تهران.
افضل طوسی، عفتالسادات، و نسیم، مانی. (۱۳۹۲). سنگابهای اصفهان، هنر قدسی شیعه. مجلۀ باغ نظر، ۱۰ (۲۷)، ۴۹-۶۰.
باربارو، جوزوفا. (۱۳۸۱). سفرنامههای ونیزیان در ایران. ترجمۀ منوچهر امیری. چ۲. تهران: انتشارات خوارزمی.
جعفریان، رسول. (۱۳۸۹). سفرنامههای حج قاجاری. تهران: انتشارات علم.
حبیبی زهرا. (۱۳۹۶). پژوهش در کتیبههای سنگاب مسجد رحیم خان. مجلۀ اثر، شمارۀ ۷۷، ۲۱-۳۰.
حجارپور خلج، سمانه، و عقیلی، سید احمد. (۱۴۰۱). سنگاب، تجلیگاه فرهنگ حسینی در موقوفات سلامت (مطالعۀ موردی: سنگابهای شهر اصفهان). مجلۀ وقف میراث جاویدان، شمارۀ ۱۱۸، ۸۹-۱۰۸.
دبیر سیاقی، محمد. (۱۳۸۱). سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای آن. قزوین: انتشارات حدیث امروز.
دهباشی، علی. (۱۳۹۹). سفرنامۀ حاج سیاح. چ۷. تهران: نشر سخن.
دهخدا، علیاکبر. (۱۳۸۵). لغتنامه ( فرهنگ متوسط). زیر نظر جعفر شهیدی. جلد دوم. چ۱. تهران: فرهنگ زبرجد.
راوندی، مرتضی. (۱۳۵۴). تاریخ اجتماعی ایران. چ۳. تهران: انتشارات امیرکبیر.
رسولآبادی، علی، احمدی، محمود، و حسینپور، غلامرضا. (۱۳۹۹). نقش سنگابها در تأمین آب حیاتوحش. نهمین همایش ملی سامانههای سطوح آبگیر باران. تبریز: دانشگاه تبریز.
شاکری، رمضانعلی. (۱۳۸۱). اترکنامۀ تاریخ جامع قوچان. تهران: انتشارات امیرکبیر.
شجاعالسلطنه. (۱۳۸۶). سفرنامۀ حاج سیاح. تهران: نشر سخن.
شراب، محمدمحمدحسن. (۱۳۸۳). فرهنگ اعلام جغرافیایی. تهران: نشر مشعر.
فرصت شیرازی، محمدنصیر بن جعفر. (۱۳۷۷). آثار عجم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
فسایی، حسن بن حسن. (۱۳۸۲). فارسنامۀ ناصری. تهران: انتشارات امیرکبیر.
قرچانلو، حسین. (۱۳۸۲). جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی. تهران: مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
کفیلی، حشمت. (۱۳۸۱). سنگاب خوارزمشاهی . نشریۀ وقف میراث جاویدان، شمارۀ ۴۱ و ۴۲، ۵۳-۶۰.
مجدالاسلام، احمد. (۱۳۴۷). سفرنامۀ کلات. اصفهان: نشر دانشگاه اصفهان.
محمدی میلاسی. (۱۳۹۸). نقوش سنگاب امامزاده شاه سید علی اصفهان با تأکید بر مفاهیم و ساختار در هنر ایرانی. فصلنامۀ هنر و تمدن شرق، ۷ (۲۶)، ۶۷-۸۰.
مخلصی، محمدعلی. (۱۳۹۶). پژوهشی در تاریخ و قدمت سنگاب تاریخی مسجدجامع عتیق شیراز. مجلۀ اثر، شمارۀ ۷۸، ۸۹-۹۸.
مسرت، حسین. (۱۳۸۴). پژوهشی در آبانبارهای شهر یزد. یزد: انتشارات اندیشمندان یزد.
مسعودی، علی بن حسین. (۱۳۷۴). مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. چ۵. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مصطفوی، محمدتقی. (۱۳۷۵). اقلیم پارس. تهران: نشر اشاره.
معین، محمد. (۱۳۸۶). فرهنگ معین. چ۳. تهران: انتشارات زرین.
مهدوی، مصلحالدین. (۱۳۸۶). اعلام اصفهان. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
نجفی، محمدباقر. (۱۳۶۷). مدینهشناسی. تهران: انتشارات خرمایستان.
ییت، چارلز ادوارد. (۱۳۶۵). خراسان و سیستان. تهران: انتشارات یزدان.
References Afzal Tousi, E., & Nasim, M. (2013). Stone basins of Isfahan: The sacred art of Shia. Bagh-e Nazar, (27), 49–106. [In Persian] Barbaro, G. (2002). Venetian travelogues in Iran (M. Amiri, Trans.; 2nd ed.). Tehran: Khwarazmi. [In Persian] DabirSiyaqi, M. (2002). Historical development of Qazvin city and its buildings. Qazvin: Hadith Emrooz. [In Persian] Dehbashi, A. (2020). Haj Saiyah travelogue. Tehran: Sokhan. [In Persian] Dehkhoda, A. A. (2006). Dictionary (Intermediate) (J. Shahidi, Ed.; Vol. 2). Tehran: Zebarjad. [In Persian] E’temad al-Saltaneh, M. H. (1988). Mer’at al-buldan. Tehran: University of Tehran. [In Persian] Fasayi, H. (2003). Naserifarsnameh. Tehran: Amir Kabir. [In Persian] ForsatShirazi, M. N. ibn J. (1998). Asar-e-Ajam. Tehran: Amir Kabir. [In Persian] Habibi, Z. (2017). Research on the inscriptions of the basin of Rahim Khan Mosque. Asar, (77), 21–30. [In Persian] HajarpourKhalaj, S., &Aghili, S. A. (2022). Basins as manifestation of Hosseini culture in health endowments: Case study of basins of Isfahan. Waqf Eternal Heritage, (118), 89–108. [In Persian] Jafarian, R. (2010). Qajar pilgrimage travelogues. Tehran: Elm. [In Persian] Kafili, H. (2002). Kharazmshahi basin. Waqf Eternal Heritage, 41–42, 53–60. [In Persian] Mahdavi, M. al-D. (2007). Alamat-e Isfahan. Isfahan: Cultural & Recreational Organization of Isfahan Municipality. [In Persian] Majd al-Islam, A. (1968). Travelogue of Kalat. Isfahan: University of Isfahan. [In Persian] MohammadiMilasi. (2019). Designs of the basin of Imamzadeh Shah Seyed Ali, Isfahan: Emphasis on concepts and structure in Iranian art. Art and Eastern Civilization Quarterly, 7(26), 67–80. [In Persian] Mokhlesi, M. A. (2017). Research on the history and antiquity of the historic basin of AtighJame Mosque, Shiraz. Asar, (78), 89–98. [In Persian] Mosarrat, H. (2005). Research on the water reservoirs of Yazd. Yazd: Andishmandan. [In Persian] Mostafavi, M. T. (1996). Climate of Pars. Tehran: Eshareh. [In Persian] Najafi, M. B. (1988). Medina studies. Tehran: Khormayestan. [In Persian] Qarchanlu, H. (2003). Historical geography of Islamic countries. Tehran: Center for Humanities Research & Development. [In Persian] Rasoulabadi, A., Ahmadi, M., &Hosseinpour, Gh. (2020). Role of basins in providing water for wildlife. In Ninth National Conference on Rainwater Harvesting Systems. Tabriz: University of Tabriz. [In Persian] Ravandi, M. (1975). Social history of Iran (Vol. 3). Tehran: Amir Kabir. [In Persian] Shakeri, R. A. (2002). Atrkanameh: Comprehensive history of Quchan. Tehran: Amir Kabir. [In Persian] Sharab, M. H. (2004). Dictionary of geographical names. Tehran: Moshar. [In Persian] Shoja-ol-Saltaneh. (2007). Haj Siyah travelogue. Tehran: Sokhan. [In Persian] Yeat, C. E. (1986). Khorasan and Sistan. Tehran: Yazdan. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,287 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 27 |
||
