مطالعهٔ نقوش سوزندوزی منطقهٔ بجستان با رویکرد مردمنگاری | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 3، دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 13، اسفند 1403، صفحه 47-68 اصل مقاله (2.24 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.255515.1206 | ||
| نویسندگان | ||
| نرگس رجائیان* 1؛ مریم لاری2 | ||
| 1کارشناسیارشد پژوهش هنر، گروه هنر، واحد الکترونیکی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول) | ||
| 2استادیار، گروه هنر، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران | ||
| چکیده | ||
| هنرهای دستی، تجلی ذوق و سلیقهٔ مردم هر دیار و نشاندهندهٔ توجه آنان به دنیای هزار رنگ اطرافشان هستند. سوزندوزی از زمان قدیم تاکنون در شهرستان بجستان رایج بوده و از باورها و اعتقادات مردم منطقه تاثیر گرفته و حاصل تلاش و خلاقیت این هنرمندان است. هنرمند سوزندوز بجستانی با طرحهای خود روی بسیاری از وسایل زندگی نقشآفرینی میکند. هدف این پژوهش مطالعهٔ نقوش، دوخت و کاربرد سوزندوزی منطقهٔ بجستان است. در این پژوهش نمونهگیری تصادفی از زنان سوزندوز منطقه انجام شد و ۳۰ نمونه سوزندوزی که از غنای هنری مناسبی برخوردار بودند، شناسایی شدند. این آثار به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد مردمنگاری مطالعه شدهاند و جمعآوری مطالب به شیوهٔ کتابخانهای و میدانی انجام گرفتهاست. همچنین به مبانی نظری زیباییشناسی، سنتگرایی و کارکردگرایی نیز توجه شده و به تاثیرات فرهنگی بر این هنر و نحوهٔ نمایش هویت محلی و فرهنگی تا حدودی پرداخته شد. نقوش سوزندوزی بجستان در سه گروه گیاهی، جانوری و سایر نقوش (شامل نقوش انسانی، اسماء مقدس، یادگاری و اشعار) بررسی شدند. نتایج حاصل از پژوهش نشان میدهند که در بیشتر سوزندوزیها از تکنیک سادهٔ توپردوزی، ساقهدوزی و زنجیرهدوزی استفاده شدهاست. کاربرد سوزندوزیها در اغلب مناطق شهرستان مشترک بوده و بیشتر برای تزیین لباس، پشتی، جاحولهای، جالباسی، لب طاقچهای، بقچه و جانماز استفاده شدهاند. اما در مورد کاربرد رنگ تفاوتهایی در مناطق مختلف بجستان وجود دارد. از ویژگیهای بصری این آثار، صراحت در فرم، تختبودن تصاویر، استفاده از رنگهای اصلی، حاشیهگذاری، ریتم، قرینهسازی و توالی طرح را میتوان برشمرد. تنوع نقوش شامل انواع گلهای پنجپر، ششپر، و حیواناتی مانند شیر، گوزن، آهو، بز کوهی، شتر، قوچ و پرندگانی چون خروس، گنجشک، بلبل و کبوتر است. حاصل پژوهش شناخت کاملی از نقوش، انواع دوخت و کاربرد سوزندوزی این منطقه ارائه مینماید. با استفاده از رویکرد مردمنگاری، نهتنها ارزش هنری سوزندوزی بجستان شناسایی گردید بلکه ارتباط آن با هویت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی مردم منطقه نمایان شد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| صنایعدستی ایران؛ دوخت سنتی؛ سوزندوزی بجستان؛ مردمنگاری؛ نقوش سوزندوزی | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب. (1388). اصل ختایی در کتابآرایی ایران. فصلنامه نگره، شماره ۱۰، 1۶-29.
آیدنلو، سجاد. (1۴03). دفتر خسروان. چاپ پنجم. تهران: سخن.
اسدی فدافن، مریم، و چنگیز، سحر. (1۴01). بررسی سوزندوزی پردههای خراسان جنوبی از منظر مردمنگاری (نمونه موردی شهرستان قائن و زیر کوه). سومین همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر و معماری ایرانی-اسلامی، مشهد.
امیدی، ناهید. (1382). پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان. دیده و دل و دست. مشهد: به نشر.
اوشیدری، جهانگیر. (139۴). دانشنامه مزدیسنا: واژهنامه توضیحی آیین زرتشت. چاپ ششم. تهران: نشر مرکز.
برزگر، علی. (1370). گذر سرزمین ایزد: دگر گردی بجستان و بجستانیان. تهران: اورامان.
پوپ، آرتور اپهام. (1389). شاهکارهای هنر ایران. با همکاری فیلیس اکرمن. ترجمه پرویز ناتلخانلری. تهران: علمی و فرهنگی (نشر اثر اصلی ۱۹۴۵).
جوادی، شهره، و سراجی، نیلوفر. (1399). نمادشناسی گلسرخ با تاکید بر فرهنگ و هنر ایران. هنر و تمدن شرق. شماره ۲۹، 37-۴۶. 10.22034/jaco.2020.238626.1166 Doi:
جهانتیغ، هدی، و اسدی، هانیه. (1399). تاثیر اسلام در نقوش و منسوجات بعد از دوره ساسانی. نخستین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، شیراز.
حسنبیگی، محمدرضا. (13۶۵). مروری بر صنایعدستی ایران. تهران: ققنوس.
حاجی قاسمی، زهرا، هوشیار، مهران، و خانکه، مهدی. (1۴00). مطالعه تطبیقی نقوش و انواع سوزندوزی در پوشاک زنان و مردان دربار قاجار. دوفصلنامه هنرهای صناعی ایران، ۴ (۱)، 1۵7-1۶9. Doi: 10.22052/hsi.2022.243618.0
خاموشی، زهرا. (1387). تحول کاربرد تزئین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و مدرن. دوفصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره 9، ۷۳- ۹۸.
خزایی، محمد. (1381). هزار نقش. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
خزایی، محمد، و سماوکی، شیلا. (1381). بررسی نقوش پرنده بر روی ظروف سفالی ایران. مطالعات هنرهای تجسمی، شماره 18، ۶-11.
دلاورنقابی، وجیهه. (139۶). تحلیل پردههای سوزندوزی خراسان در دوره معاصر از منظر انسانشناسی فرهنگی (بررسی موردی در شهرستانهای کاشمر و تربت حیدریه) (پایاننامه کارشناسیارشد منتشرنشده). دانشکده هنر موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران.
دمیری، کمالالدین محمد. (۱۳۶۴). حیاه الحیوان الکبری. قم: ناصرخسرو، رضی.
ذباح، الهام. (1390). جستارهایی در نقوش سوزندوزی پوشاک ترکمانان استان گلستان، شهرستان گنبد کاووس (پایاننامه کارشناسیارشد منتشرنشده). دانشکده هنر و معماری دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
زکریایی کرمانی، ایمان، و قاسمی فلاورجانی، معصومه. (1۴02). مطالعه هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی. دوفصلنامه هنرهای صناعی ایران، ۶ (۲)، 103-120. Doi: 10.22052/hsi.2024.253786.1149
زمانی، عباس. (13۵1). قلعه دختر مزار بجستان گناباد. مجله بررسیهای تاریخی، 7 (۶)، 2۴9-270.
سواری، محمد، و شیخی، علیرضا. (1۴01). گل و بلبل: استحاله گیاه مقدس در هنر ایران. دوفصلنامه هنرهای صناعی ایران، ۵ (۲)، 101-11۴. Doi: 10.22052/hsi.2022.243628.0
شجاعیمقدم، میترا، و گودرزی، ندا. (1397). مطالعه موردی نقوش سوزندوزی شمال خراسان. دومین همایش ملی نقش ملی خراسان در شکوفایی هنر و معماری ایران اسلامی، موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران.
صبا (اسفندیاری)، منتخب. (1379). نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران. تهران: بهمن.
طبرسی، حسین بن فاضل. (١٣۶۵). مکارم الاخلاق. تهران: فراهانی.
فرنبغ دادگی. (۱۳۶۹). بندهش. به کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
قاسمی، مرضیه، محمودی، سکینه، و موسوی حاجی، سید رسول. (1392). ساختار صوری نقوش طبیعی در سوزندوزی زنان بلوچ (با تاکید بر نمونههای شهرستان سراوان). فصلنامه نگره، شماره ۲۷، ۶۱-۷۳.
کشاورز، گلناز، و جوادی، شهره. (139۵). نسبت نشان فرهنگی و سوزندوزی بلوچ، فصلنامه هنر و تمدن شرق، شماره ۱۳، 13-22.
محتوای، شهین. (1۴00). بررسی نقوش به کار رفته در منسوجات دوران هخامنشی و ساسانی و مقایسه آن با عناصر نقشی دوره صفوی. فصلنامه مطالعات ایرانشناسی، ۷ (۲)، ۶۹-89. Doi: 10.22034/is.2021.711259
محمودی، فتانه، و طاووسی، محمود. (1387). مضامین تصاویر انسانی در سقانفارهای مازندران، بررسی تطبیقی نقوش سقانفارهای شیاده و کردکلا. هنرهای زیبا، شماره 3۶، ۶۷-۷۶.
مرادی، سعید، و ستایشی، زهرا. (139۵). رابطهی هنر و دین. دومین کنفرانس سالانه پژوهشهای معماری، شهرسازی و مدیریت شهری، تهران، ایران.
مفیدی، ربابه، و محمودی عالمی، علی. (1۴02). نگاهی بر هنر سوزندوزی دورههای صفویه و قاجاریه. سیزدهمین کنفرانس بینالمللی گردشگری، فرهنگ و هنر، تفلیس.
ناصری، مهدی. (۱۳۹۰). فرهنگ ضربالمثلهای فارسی – عربی. قم: بوستان کتاب.
هنرمند، رویا. (1389). سوزندوزیهای سنتی رایج در خراسان جنوبی. تهران: محراب فکر.
یاوری، حسین. (1390). شناخت صنایعدستی ایران. تهران: سیمای دانش آذر. منابع اینترنتی URL1:https://www.cgie.org.ir/fa/article/257748 (Access Date: 2024/12/20) URL2: https://bazaremina.ir/news/soozandoozi (Access Date: 2024/12/15) URL3:https://salamshop.org/blog/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C (Access Date: 2024/12/21)/ URL4:https://blog.iran-carpet.com/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ (Access Date: 2024/12/19) URL5: https://maraghi7.blogfa.com/post/361 (Access Date: 2025/02/01) URL6: https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh226 (Access Date: 2025/02/01) URL7: https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh465 (Access Date: 2025/02/01) URL8: https://www.isna.ir/news/1400072618546 (Access Date: 2025/05/04) References Azhand, Y. (2009). The khataei principle in Iranian book design. Negreh Journal, No. 10, 16-29 [In Persian]. AsadiFadafan, M., & Changiz, S. (2001). A study of needlework in South Khorasan curtains from an ethnographic perspective (case study of Qa'en and Zirkuh counties). Third National Conference on the Role of Khorasan in the Flourishing of Iranian-Islamic Art and Architecture, Mashhad [In Persian]. Aydenloo, S. (2003). Daftar-e Khosravan. Fifth Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]. Barzegar, A. (2008). Passing the land of God: The transformation of Bajestan and the Bajestanians. Tehran: Oraman [In Persian]. Damiri, K. (1985). Hayat al-Haywan al-Kubra. Qom: Naser Khosrow, Razi [In Persian]. Delavarneqabi, V. (2017). Analysis of Khorasan needlework curtains in the contemporary period from a cultural anthropological perspective (case study in Kashmar and Torbat Heydarieh counties) (Unpublished Master’s Thesis). Faculty of Art, Ferdows Institute of Higher Education, Mashhad, Iran [In Persian]. FarnbaghDadgi. (1990). Bandehesh, With the effort of M. Bahar. Tehran: Toos [In Persian]. Ghasemi, M., Mahmoudi, S., & Mousavi Haji, S. R. (2013). The formal structure of natural motifs in Baloch women's needlework (with emphasis on examples from Saravan County). Negareh Journal, No. 27, 61-73 [In Persian]. Haji Ghasemi, Z., Hoshyar, M., & Khanke, M. (2021). A comparative study of embroidery patterns and types in the clothing of women and men of the Qajar court. Iranian Industrial Arts, 4 (1), 157-169. Doi: 10.22052/hsi.2022.243618.0 [In Persian]. Hassanbeigi, M. R. (1986). A review of Iranian handicrafts. Tehran: Qoqnoos [In Persian]. Honarmand, R. (2010). Traditional needlework common in South Khorasan. Tehran: Mihrab-e Fekr [In Persian]. Jahantig, H., & Asadi, H. (2010). The influence of Islam on patterns and textiles after the Sasanian period. The First National Conference on Clothing, Textile Design and Clothing, Shiraz [In Persian]. Javadi, Sh., & Saraji, N. (2010). The symbolism of the red flower with emphasis on Iranian culture and art. Art and Civilization of the East, No. 29, 37-46. Doi: 10.22034/jaco.2020.238626.1166 [In Persian]. Keshavarz, G., & Javadi, Sh. (2016). The relationship of cultural symbols and Baloch needlework. Eastern Art and Civilization, No. 13, 13-22 [In Persian]. Khamoshi, Z. (2008). The evolution of the use of decoration in Baluch and Turkmen embroidery in traditional and modern ways. Islamic Art Studies, No. 9, 73-98 [In Persian]. Khazaei, M. (2002). A thousand motifs. Tehran: Institute of Islamic Art Studies [In Persian]. Khazaei, M., & Samavaki, Sh. (2002). A study of bird motifs on Iranian pottery. Visual Arts Studies, No. 18, 6-11 [In Persian]. Mahmoudi, F., & Tavusi, M. (2008). Themes of human images in Mazandaran Saqanfars, a comparative study of the motifs of Shiadeh and Kordkola Saqanfars. Fine Arts Journal, No. 36, 67-76 [In Persian]. Mofidi, R., & Mahmoudi Alami, A. (2017). A look at the art of needlework in the Safavid and Qajar periods. The Thirteenth International Conference on Tourism, Culture and Art, Tbilisi [In Persian]. Moradi, S., & Setayeshi, Z. (2016). The relationship between art and religion. The Second Annual Conference on Architecture, Urban Planning and Urban Management Research, Tehran, Iran [In Persian]. Mohtavay, Sh. (1991). A study of the motifs used in textiles of the Achaemenid and Sasanian periods and their comparison with the pattern elements of the Safavid period. Iranian Studies, 7 (2), 69-89. Doi: 10.22034/is.2021.711259 [In Persian]. Naseri, M. (2011). Dictionary of persian-Arabic proverbs. Qom: Bostan-e-Ketab [In Persian]. Omidi, N. (2003). A study of traditional clothing and arts of Khorasan. Seeing, Heart, and Hands. Mashhad: BehNashr [In Persian]. Oshidari, J. (2015). Mazdasana encyclopedia: An explanatory dictionary of Zoroastrianism. Sixth Edition. Tehran: Nashr-e Markaz [In Persian]. Pope, A, U. (2010). Masterpieces of persian art. (P. Natel Khanleri, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi (Origina work Published 1945) [In Persian]. Saba (Esfandiari), M. (2000). A perspective on the trend of traditional Iranian needlework. Tehran: Bahman [In Persian]. Savari, M., & Sheikhi, A. (2023). Gol-o-Bolbol: The Transformation of the Sacred Plant in Iranian Art. Journal of Iranian Handicrafts Studies, 5 (2), 101-114. Doi: 10.22052/HSI.2022.243628.0 [In Persian]. Shojaei-Moghaddam, M., & Goudarzi, N. (2018). A case study of needlework designs of Northern Khorasan. The Second National Conference on the National Role of Khorasan in the Flourishing of Islamic Iranian Art and Architecture, Ferdows Institute of Higher Education, Mashhad, Iran [In Persian]. Tabarsi, H. (1986). Makarem al-Akhlaq. Tehran: Farahani [In Persian]. Yavari, H. (2011). Understanding Iranian handicrafts. Tehran: Simay Danesh Azar [In Persian]. Zabbah, E. (2011). Essays on the needlework designs of Turkmen clothing in Golestan province, Gonbad Kavous county (Unpublished Master’s Thesis). Faculty of Art and Architecture, Payam Noor University, Tehran, Iran [In Persian]. Zakariaee kermani, I. and Ghasemi Flavarjani, M. (2024). Studying the Art of Isfahan's Sermehdouzi from the Perspective of Future Studies. Journal of Iranian Handicrafts Studies, 6 (2), 103-120. Doi: 10.22052/hsi.2024.253786.1149 [In Persian]. Zamani, A. (1972). The castle of daughter of Mazar, Gonabad, Bajestan. Journal of Historical Studies, 7 (6), 249-270 [In Persian].
URLs: URL1:https://www.cgie.org.ir/fa/article/257748 (Access Date: 2024/12/20) URL2: https://bazaremina.ir/news/soozandoozi (Access Date: 2024/12/15) URL3:https://salamshop.org/blog/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C (Access Date: 2024/12/21)/ URL4:https://blog.iran-carpet.com/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ (Access Date: 2024/12/19) URL5: https://maraghi7.blogfa.com/post/361 (Access Date: 2025/02/01) URL6: https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh226 (Access Date: 2025/02/01) URL7: https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh465 (Access Date: 2025/02/01) URL8: https://www.isna.ir/news/1400072618546 (Access Date: 2025/05/04) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,346 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 263 |
||
