تبیین ویژگیهای هنری و فنی منبت چوب قرون هفتم و هشتم هجری قمری ایران | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 1، دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 13، اسفند 1403، صفحه 5-24 اصل مقاله (1.77 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.255790.1220 | ||
| نویسنده | ||
| علیرضا شیخی* | ||
| دانشیار، گروه صنایعدستی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| پس از حملهٔ مغول، آبادی ممالک ایران رو به زوال نهاد، واقعهای که پس از ایلغار دوم مغول، ایلخانان متوجه آن شدند و در نتیجه فرهنگ شهری و صحرانشینی بههم آمیخت. وزیران ایرانی تفوق قلم بر شمشیر را رقم زدند و هنرها رو به معمور نهادند. پانزده اثر چوبی در قالب صندوق، در، منبر و رحل از زندهبودن هنر منبت در بین مردمان حکایت دارند. تساهل و تسامح مذهبی ایلخانان از سویی و گرویدن غازانخان به اسلام از سوی دیگر باعث رونق امور در صنوف مختلف، ازجمله فعالیت درودگران و نقاران در ساخت اسباب و اثاثیهٔ مذهبی گردید. نوشتار حاضر در پی آن است که به تبیین ویژگیهای هنری و فنی آثار منبت قرون هفتم و هشتم هجری قمری دست یازد و در پی پاسخ بدین پرسش است که ویژگیهای هنری و فنی آثار منبت قرون هفتم و هشتم هجری قمری چیست؟ روش تحقیق با هدفی بنیادی، ماهیتی توصیفی ـ تحلیلی دارد و جمعآوری دادههای آن کتابخانهای و بهویژه میدانی است. نمونهگیری، تمامشماری شامل پانزده اثر چوبی متعلق به این بازهٔ زمانی است. یافتهها نشان میدهد هنر منبت ایرانی در این دوره، قوام یافتهاست. کتیبهها به اقلام رقاع، ثلث و نسخ بوده و گرههای هندسی با عناصر گیاهی تلطیف شدهاند. عناصر گیاهی عمدتاً اسلیمیهای بسیار ظریف هستند که نقشی شبهدکمه را به وفور نشان دادهاند. بهرهگیری از سرو و چراغدان، احتمالاً در مسیر رونق تصوف بوده و در برخی نقوش، متأثر از ایران باستان است. شیوهٔ روسازی در آثار، بیشتر محدب است، اگرچه آژدهکاریهای شبهگچی نیز مشاهده شدند. از اواسط قرن هشتم هجری قمری عناصر گیاهی، فراوانی قابل ملاحظهای یافته و زمینه را برای عصر طلایی هنر منبت ایران در سدههای نهم و دهم هجری قمری رقم زدهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| منبت چوب؛ عصر ایلخانی؛ صندوق چوبی؛ منبر چوبی؛ رحل و درِ چوبی | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب. (138۴). ایلخانان. تهران: مولی.
اصلانپور علمداری، نازیلا. (1387). تحقیق در آداب و رسوم دوره ایلخانی. آیینه میراث، ۶ (۴)، ۶۴-۸۶.
اقبال آشتیانی، عباس. (۱۳۷۶). تاریخ مغول و ایام تیموری (ج. ۱ و ۲). تهران: نارمک.
بیانی، شیرین. (۱۳۷۱). دین و دولت در ایران عصر مغول (ج. ۲). تهران: دانشگاه تهران.
پوپ، ارتر، و اکرمن، فیلیس. (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز (ج. ۴ و ۵). ترجمه نجف دریابندری و دیگران. تهران: علمی و فرهنگی (نشر اثر اصلی ۱۹۶۴).
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۶۹). شیوههای معماری ایران. تهران: هنر اسلامی.
-----. (۱۳۸۳). سبکشناسی معماری ایران. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: معمار.
حسن، زکی محمد. (1320). صنایع ایران بعد از اسلام. ترجمه محمدعلی خلیلی. تهران: اقبال (نشر اثر اصلی ۱۹۴۰).
خاکساری، سمیرا، و شیخی، علیرضا. (1۴0۳). سنجش تاریخی و مطالعه فنی و هنری صندوق چوبی امامزاده محروق نیشابور و دَرِ مقبره قطبالدین حیدر زاوهای تربتحیدریه، فصلنامه نگره، شماره ۷۲، ۱۶۵-۱۷۹. Doi: 10.22070/negareh.2023.17946.3251
خواجه احمد عطاری، علیرضا، تقوینژاد، بهاره، و میر اسمعیلزاده فخیم، صدیقه. (139۶). بررسی نقوش و تزیینات رحل قرآن (قرن هشتم هجری) موزه متروپولیتن. نگارینه هنر اسلامی، شماره ۱۴، 3۴-۴۶.10.22077/nia.2018.1844.1145 Doi:
داودی مقدم، فریده. (139۴). معرفی خانقاههای خراسان و کارکردهای آنها. فصلنامه مطالعات فرهنگی ـ اجتماعی خراسان، ۱۰ (۱)، ۹۳-۱۱۷. 20.1001.1.26766116.1394.10.1.5.6 Dor:
دهقانی، طیبه، و سامانیان، صمد. (139۴). بررسی تطبیقی طرح و نقش منبر مسجد جامع نایین و منبر مسجد جامع سوریان. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره ۱۹، 29-۵0. 20.1001.1.22520538.1394.6.19.2.7 Dor:
ذکاوت، سحر، و قاضیزاده، خشایار. (1398). تحلیل بازتاب فرهنگ و باورهای عرفانی اسلامی در رحل ایلخانی موجود در موزه متروپولیتن. پژوهشهای عرفانی، ۲ (۳)، ۶3-8۵.
شراتو، امبرتو، و گروبه، ارنست. (137۶). هنر ایلخانی و تیموری. ترجمه یعقوب آژند. تهران: نشر مولی.
شکرپور، شهریار. (1393). رابطه قدرت و هنر در عصر ایلخانی (کتیبههای معماری دوره ایلخانی) (رساله دکتری منتشرنشده). دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
شیرازی، شرفالدین عبدالله بن فضلالله. (13۴۶). تاریخ وصاف. به قلم عبدالمحمد آیتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
صدیقیان، حسین، شراهی، اسماعیل، و حسنعلیپور، حمید. (1۴02). مطالعه صندوقهای قبر چوبی استان مرکزی از دورهٔ آل بویه تا آغاز صفوی. دوفصلنامه هنرهای صناعی اسلامی، ۷ (۱)، 7۵-88. Doi: 10.52547/jic.7.1.75
قسوریان جهرمی، لیلا. (۱۳۸۹). طرح مرمت و احیاء ورودی گنبد سلطانیه (پایاننامه کارشناسیارشد منتشرنشده). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران.
کوارتولا، جووانی، و اسکارچیا، جان روبرتو. (139۴). هنر و معماری ایران. زیر نظر سیروس پرهام. ترجمه هایده مشایخ. تهران: علمی و فرهنگی (نشر اثر اصلی ۲۰۰۷).
کیانی، محمدیوسف. (1379). معماری ایران دوره اسلامی. تهران: سمت.
مرتضوی، منوچهر. (138۵). مسائل عصر ایلخانان. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
موسوی بجنوردی، کاظم. (1393). تاریخ جامع ایران (از دوره اتابکان تا ایلخانان) (جلد 9). تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
نادری رمضانآباد، امین، بحرانیپور، علی، خسروبیگی، هوشنگ، و قیم، بهادر. (1399). ساختار فرهنگی، هنری و اقتصادی خانقاهها در فرایند رشد مریدان صوفیه ایلخانان ایران. مطالعات هنر اسلامی، شماره ۳۷، 317-33۵. 10.22034/ias.2020.109319 Doi:
ناصری، رضا، و میری، سیدمهدی. (1۴01). مقدمهای بر دستساختههای چوبی قرون هشت تا یازده هجریقمری بوانات. مطالعات باستانشناسی پارسه، شماره ۲۲، 283-302. 10.30699/PJAS.6.22.283 Doi:
نصرالهی، احمد. (۱۳۸۹). طرح مرمت و ساماندهی ورودی ارگ حکومتی سلطانیه (پایاننامه کارشناسیارشد منتشرنشده). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران.
نصراللهی، رضوان. (1392). بررسی جنبههای نمادین معماری و تزیینات بناهای شاخص ایلخانی (پایاننامه کارشناسیارشد منتشرنشده)، دانشکده علوم انسانی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
نوایی، عبدالحسین. (13۶۴). از مغول تا قاجاریه. تهران: هما.
ویلبر، دونالد. (13۶۵). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان. ترجمه عبدالله فریار. تهران: علمی و فرهنگی (نشر اثر اصلی ۱۹۶۹).
ویلسن، کریستی. (13۶۶). تاریخ صنایع ایران. ترجمه عبدالله فریار. تهران: فرهنگسرا.
همدانی، خواجه رشیدالدین فضلالله. (13۶2). جامعالتواریخ. به کوشش بهمن کریمی. تهران: اقبال.
References Azhand, Y. (2005). Ilkhanids. Tehran: Mowla [In Persian]. AslanpourAlamdari, N. (2008). Research on the customs and traditions of the Ilkhanid period. Ayine-ye Miras, 6 (4), 64–86 [In Persian]. Biani, Sh. (1992). Religion and state in Iran during the Mongol era (Vol. 2). Tehran: University of Tehran [In Persian]. Curatola, G., & Scarcia, G. R. (2015). Art and architecture of Iran. (H. Mashaikh, Trans.; under supervision of S. Parham). Tehran: Elmi va Farhangi (Original work published 2007) [In Persian]. Davoodi Moghaddam, F. (2015). Introducing the Khurasan khanqahs and their functions. Khorasan Socio-Cultural Studies Quarterly, 10 (1), 93–117. Dor: 20.1001.1.26766116.1394.10.1.5.6 [In Persian]. Dehghani, T., & Samaniyan, S. (2015). Comparative study of the design and motifs of the pulpits in Na'in Jameh Mosque and Suryan Jameh Mosque. Journal of Islamic Culture and Civilization History, No. 19, 29–50. Dor: 20.1001.1.22520538.1394.6.19.2.7 [In Persian]. Eqbal Ashtiani, A. (2001). History of the Mongols and the Timurid era (Vols. 1–2). Tehran: Narmak [In Persian]. Ghasourian Jahromi, L. (2010). Restoration and revival plan of the entrance of Soltaniyeh dome (Unpublished master’s thesis). Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran [In Persian]. Hamedani, Kh. R. F. (1983). Jamiʿ al-Tawarikh. (B. Karimi, Ed.). Tehran: Eqbal [In Persian]. Hasan, Z. M. (1941). Iranian industries after Islam. (M. A. Khalili, Trans.). Tehran: Eqbal (Original work published 1940) [In Persian]. Khajeh Ahmad Attari, A., Taghvinejad, B., & Mir Esmaeilzadeh Fakhim, S. (2017). Study of motifs and ornamentation on a Qur’an lectern (8th century AH) in the Metropolitan Museum. Negarineh Honar-e Islami, No. 14, 34–46. Doi: 10.22077/nia.2018.1844.1145 [In Persian]. Khaksari, S., & Sheikhi, A. (2024). Historical assessment and technical-artistic study of the wooden cenotaph of Imamzadeh Mahrooq in Neyshabur and the door of Qutb al-Din Haydar’s tomb in Torbat Heydariyeh. Negareh Quarterly, No. 72, 165–179. Doi: 10.22070/negareh.2023.17946.3251 [In Persian]. Kiani, M. Y. (2000). Islamic period architecture in Iran. Tehran: Samt [In Persian]. Mortazavi, M. (2006). Issues of the Ilkhanid era. Tehran: Mahmoud Afshar Foundation [In Persian]. Mousavi Bojnourdi, K. (2014). Comprehensive history of Iran: From Atabakan to Ilkhanids (Vol. 9). Tehran: Center for the Great Islamic Encyclopedia [In Persian]. Naderi Ramazanabad, A., Bahranipour, A., Khosrobeygi, H., & Gheym, B. (2020). Cultural, artistic, and economic structure of Ilkhanidkhanqahs in the development of Sufi followers. Islamic Art Studies, No. 37, 317–335. Doi:10.22034/ias.2020.109319 [In Persian]. Naseri, R., & Miri, S. M. (2022). An introduction to the wooden handicrafts of Bavanat from the 8th to 11th centuries AH. Parseh Archaeological Studies, No. 22, 283–302. Doi: 10.30699/PJAS.6.22.283 [In Persian]. Nasrollahi, A. (2010). Restoration and organization plan of the entrance of the Soltaniyeh governmental citadel (Unpublished master’s thesis). Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran [In Persian]. Nasrollahi, R. (2013). Symbolic aspects of architecture and ornamentation in prominent Ilkhanid buildings (Unpublished master’s thesis). Faculty of Humanities, Mohaghegh Ardabili University, Ardabil, Iran [In Persian]. Navaei, A. (1985). From the Mongols to the Qajars. Tehran: Homa [In Persian]. Pirnia, M. K. (1990). Architectural styles of Iran. Tehran: Honar-e Islami [In Persian]. Pirnia, M. K. (2004). Style typology of Iranian architecture. (G. Memarian, Ed.). Tehran: Memar [In Persian]. Pope, A. U., & Ackerman, Ph. (2008). Survey of Persian art: From prehistoric times to the present. (Vols. 4–5), (N. Darya Bandari et al., Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi (Original work published 1964) [In Persian]. Scerrato, U., & Grube, E. (1997). Ilkhanid and Timurid art. (Y. Ajand, Trans.). Tehran: Mowla [In Persian]. Seddighian, H., Sharahi, E., & Hasanalipour, H. (2023). Study of wooden grave cenotaphs in Markazi Province from the Buyid to the early Safavid period. Islamic Art Industries Biannual Journal, 7 (1), 75–88. Doi: 10.52547/jic.7.1.75 [In Persian]. Shirazi, Sh. A. F. (1967). Tarikh-e Vasaaf. (A. Ayati, Ed.), Tehran: Iranian Cultural Foundation [In Persian]. Shekarpour, Sh. (2014). The relationship between power and art in the Ilkhanid era (case of architectural inscriptions) (Unpublished doctoral dissertation). Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran [In Persian]. Wilber, D. N. (1986). Islamic architecture of Iran in the Ilkhanid period. (A. Faryar, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi (Original work published 1969) [In Persian]. Wilson, C. (1987). History of Iranian industries. (A. Faryar, Trans.). Tehran: Farhang Sara [In Persian]. Zekavat, S., & Ghazizadeh, Kh. (2019). An analysis of the reflection of Islamic mystical beliefs in an Ilkhanid lectern in the Metropolitan Museum. Mystical Studies, 2 (3), 63–85 [In Persian]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 803 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 429 |
||
