سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه کاشان

عبداله‌زاده, محمد مهدی. (1401). سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینۀ دو اثر مکتوب از ممتحن‌الدوله. سامانه مدیریت نشریات علمی, 11(22), 255-269. doi: 10.22052/jias.2023.248233.1096
محمد مهدی عبداله‌زاده. "سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینۀ دو اثر مکتوب از ممتحن‌الدوله". سامانه مدیریت نشریات علمی, 11, 22, 1401, 255-269. doi: 10.22052/jias.2023.248233.1096
عبداله‌زاده, محمد مهدی. (1401). 'سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینۀ دو اثر مکتوب از ممتحن‌الدوله', سامانه مدیریت نشریات علمی, 11(22), pp. 255-269. doi: 10.22052/jias.2023.248233.1096
عبداله‌زاده, محمد مهدی. سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینۀ دو اثر مکتوب از ممتحن‌الدوله. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1401; 11(22): 255-269. doi: 10.22052/jias.2023.248233.1096

سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینۀ دو اثر مکتوب از ممتحن‌الدوله

مطالعات معماری ایران
مقاله 12، دوره 11، شماره 22، اسفند 1401، صفحه 255-269    اصل مقاله (2.48 M)
نوع مقاله: علمی ترویجی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/jias.2023.248233.1096
نویسنده
محمد مهدی عبداله‌زاده*
استادیار گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی و حرفه‌ای
چکیده
میرزامهدی‌خان شقاقی، معروف به ممتحن‌الدوله، مهندس و سیاستمدارِ فرنگ‌رفتة عهد ناصری و از چهره‌های شناخته‌شدة این دوره است. وی دو اثر مکتوب با عنوان خاطرات ممتحن‌الدوله و مآثر مهدیه دارد که یکی خاطرات خودنوشت او و دیگری کتابی شناخته‌شده در حوزة سیاست خارجی است. جایگاه و فعالیت‌های ممتحن‌الدوله در حوزة معماری و سیاست و محتوای دو اثر او موقعیت مغتنمی است برای بررسی تا از طریق آنها بتوان شناخت بهتری از دورة قاجار کسب کرد. این شناخت اگرچه از دریچة آثار و افعال ممتحن‌الدوله است و ممکن است به تمامی قابل تعمیم به عموم جامعة دورة قاجار نباشد، امکان شناخت و بازنمایی از زاویه‌ای خاص را فراهم می‌کند. همچنین این شناخت حول دو موضوع معماری و سیاست است. معماری و سیاست دو ساحت از زندگی اجتماعی انسان است که در هر دو آگاهی و ارادۀ انسانی به ظهور می‌رسد و از این بابت به‌هم‌مرتبط است و مطالعۀ این دو در کنار هم می‌تواند احوال جامعه را بهتر آشکار کند. لذا هدف از این پژوهش بررسی معماری و سیاست در دورۀ حیات ممتحن‌الدوله از خلال آثار او است تا از این طریق بتوان شناخت بهتری از احوال جامعۀ ایران در این پاره از زمان کسب کرد. این بررسی با محوریت دو اثر مکتوب میرزامهدی‌خان شقاقی صورت می‌گیرد. روش پژوهش تحلیل موضوعی است. حاصل این پژوهش شناخت صفات و احوال جامعۀ این دوره است؛ صفاتی مانند نوخواهی و تقلید، فرنگی‌مآبی و ناخشنودی از آن، وطن‌دوستی و کاهش اعتماد و سرمایۀ اجتماعی، خدمت و خیانت. این صفات در مجموع از یک تضاد و تعارض درونی، به مثابه شاه‌بیت این دوره از نگاه ممتحن‌الدوله خبر می‌دهد. مقاله در چهار قسمت تنظیم شده است. پس از مقدمه، ابتدا ممتحن‌الدوله و دو اثر مکتوب او معرفی شده است. در بخش سوم، که بخش اصلی مقاله است، محتوا و مضامین دو اثر بحث و صفات و احوالی که از وضع معماری و سیاست قابل استخراج است، طرح و بحث و در انتهای مقاله جمع‌بندی شده است.
کلیدواژه‌ها
معماری؛ سیاست؛ قاجار؛ میرزا مهدی خان ممتحن‌الدوله؛ خاطرات؛ مآثر مهدیه
مراجع
  • الهی، امیرسعید. ۱۳۸۱. مآثر مهدیه: نخستین اثر فارسی در قواعد دیپلماسی و حقوق بین‌الملل. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش. ۵۴ و ۵۵: ۱۴ـ۱۸.
  • انوار، عبدالله. ۱۳۸۵. باغ سردار (از مباحث تهران‌شناسی). پیام بهارستان، ش. ۶۵: ۱۶ـ۳۱.
  • انوری، امیرهوشنگ، و زهرا احمدی. ۱۳۹۳. جغرافیای تاریخی سیاسی بهارستان و پیرامون آن. اسناد بهارستان، ش. ۴: ۹ـ۳۲.
  • بانی‌مسعود، امیر. ۱۳۹۱. معماری معاصر ایران در تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر معماری قرن.
  • پارسی، فرامرز. ۲۰۱۹. مسجدمدرسۀ سپهســـــالار. مهندسین مشــــــــاور عمارت خورشید. https://www.emaratkhorshid.com/ (دسترسی در ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۱).
  • جوادی، ریحانه. ۱۳۹۵. جستارهایی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  • چیت‌سازیان، امیرحسین، و محمد رحیمی. ۱۳۹۱. تأثیر سیاست در هنر پیکره‌نگاری دورۀ قاجار. مطالعات ایرانی ۱۱ (۲۱): ۶۹ـ۹۰.
  • حاجی‌قاسمی، کامبیز. ۱۳۷۵. گنجنامه (دفتر دوم: مساجد اصفهان). تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  • ــــــــ . 137۷. گنجنامه (دفتر سوم: بناهای مذهبی تهران). تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  • ــــــــ . ۱۳۸۳. گنجنامه (دفتر هفتم: مساجد جامع). تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  • خاتم، اعظم. ۱۳۹۳. حصار تهران، تجدد و مدرن‌سازی شهری در عصر مشروطه. گفتگو، ش. ۶۴: ۲۳ـ۵۶.
  • دامغانی، محمدتقی. ۱۳۸۳. عدلیۀ ما، صد سال پیش از این (یادی از میرزاحسین‌خان سپهسالار). یاد، ش. ۷۱ و ۷۲: ۲۹۲ـ۳۰۲.
  • سادات‌نژاد، سیده‌ فاطمه، سهراب یزدانی‌مقدم، و محمدتقی مختاری. ۱۳۹۹. بررسی روند تغییر نهاد وزارت و ایجاد وزارتخانه‌های جدید در جریان انقلاب مشروطۀ ایران. تاریخ ایران ۱۳ (۱): ۱۲۱ـ۱۴۱.
  • سجادزاده، حســــن، رحمت دریایی، محمدحســـین ابراهیمی، و سارا مصری. ۱۳۹۴. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ش. ۱۴: ۲۲۱ـ۲۴۰.
  • سهیلی‌خوانساری، احمد. ۱۳۷۲. اسناد و مدارک: نامۀ ملکم‌خان به میرزاحسین‌خان سپهسالار. آینده ۱۹ (۱): ۳، ۱۲۴ـ۱۳۲.
  • شقاقی، میرزا رضاقلی‌خان. ۱۴۱۲ق. یادگار پدر. به‌کوشش میرزا مهدی‌خان شقاقی ممتحن‌الدوله. بی‌جا.
  • شهرستانی، سیدحسین. ۱۳۹۸الف. هنگامۀ سیاسی هنر. بیناب. (۲۹): ۴- ۱۱.
  • ـــــــــ . ۱۳۹۸ب. معماران سیاست و معماران ابنیه: رابطۀ تاریخی معماری، سیاست و قروت در باغ بهارستان. بیناب، ش. ۲۹: ۱۲۰ـ۱۲۵.
  • عاقلی، باقر. ۱۳۸۰. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. ۳ج. ج۲. تهران: گفتار، علم.
  • قبادیان، وحید. ۱۳۹۴. سبک‌شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. تهران: علم معمار رویال.
  • کاشانی ثابت، فیروزه. ۱۳۷۷. جغرافیای وطن. گفتگو، ش. ۲۱: ۱۵ـ۲۳.
  • کریمیان، علی. ۱۳۸۰. میرزا رضا مهندس‌باشی از نخستین مهندسان ایرانی در عصر قاجار. گنجینۀ اسناد، ش. ۴۴: ۴۴ـ۵۵.
  • ــــــــ . ۱۳۸۵. میرزاجعفر مهندس‌باشی از پیشگامان مهندسی نوین در ایران. گنجینۀ اسناد، ش. ۶۳: ۷۳ـ۹۶.
  • کلهر، محمد و حمیدرضا شاه‌آبادی. ۱۳۹۱. میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله و مدرسۀ علوم سیاسی. مسکویه ۷ (۲۰): ۳۳ـ۵۲.
  • گلچین، مسعود، ابراهیم توفیق، و زهره خورسندی. ۱۳۹۰. تحلیل گفتمان روشنفکران ایرانی دربارۀ علوم جدید (از تأسیس دارالفنون تا تأسیس دانشگاه تهران). مسائل اجتماعی ایران ۲ (۱): ۷۵ـ۱۰۶.
  • ممتحن‌الدوله شقاقی، میرزا مهدی‌خان. ۱۳۶۲. خاطرات ممتحن‌الدوله. به‌کوشش حسینقلی‌خان شقاقی. تهران: امیرکبیر.
  • ــــــــ . ۱۳۷۹. مآثر مهدیه (در تاریخچۀ تشکیل وزارت امور خارجه و اصول نوین در روابط بین‌الملل). تهران: وزارت امور خارجه.
  • ــــــــ . بی‌تا. مآثر مهدیه. نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی. تهران: مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی.
  • ــــــــ . ۱۳۶۵. رج‍ال‌ وزارت‌ خ‍ارج‍ه‌ در ع‍ص‍ر ن‍اص‍ری‌ و م‍ظف‍ری‌. تصحیح ایرج افشار. تهران: اساطیر.
  • نبوی، عبدالحسین، عبدالرضا نواح، و نرگس امیرشیرزاد. ۱۳۹۳. بررسی عوامل مؤثر بر بی‌تفاوتی اجتماعی (مورد مطالعه: شهروندان ۱۸سال به بالای شهر دزفول). جامعه‌شناسی ایران ۱۵ (۳): ۱۳۲ـ۱۶۱.
  • نوری، حسین. ۱۳۸۳. خوب یا بد سپهسالار. زمانه. ۲۸.
  • نیک‌زاد، ذات‌الله، و فرهاد نظری. ۱۳۸۶. معماری در دربار سلطان صاحب‌قران. گلستان هنر، ش. ۹: ۲۶ـ۵۱.
  • Braun, V. and Clarke, V. 2006. Using Thematic Analysis in Psychology. Qualitative Research in Psychology 3 (2): 77-101.
  • Vaismoradi, Mojtaba, Hannele Turunen, and Terese Bondas. 2013. Content Analysis and Thematic Analysis: Implications for Conducting a Qualitative Descriptive Study. Nursing and Health Science. Wiley Publishing Asia Pty Ltd. (15): 398-405.
  • N.d. Constantinople, Mosquée de Sultan Ahmed. https://www.archnet.org/sites/2026. (accessed April 4, 2023).
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,037
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 981