سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه کاشان

خورسند, سارا, درویشی, محمد. (1401). تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خُمَک‌دوزی سیستان. سامانه مدیریت نشریات علمی, 5(2), 141-154. doi: 10.22052/hsi.2023.248331.1054
سارا خورسند; محمد درویشی. "تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خُمَک‌دوزی سیستان". سامانه مدیریت نشریات علمی, 5, 2, 1401, 141-154. doi: 10.22052/hsi.2023.248331.1054
خورسند, سارا, درویشی, محمد. (1401). 'تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خُمَک‌دوزی سیستان', سامانه مدیریت نشریات علمی, 5(2), pp. 141-154. doi: 10.22052/hsi.2023.248331.1054
خورسند, سارا, درویشی, محمد. تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خُمَک‌دوزی سیستان. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1401; 5(2): 141-154. doi: 10.22052/hsi.2023.248331.1054

تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خُمَک‌دوزی سیستان

هنرهای صناعی ایران
مقاله 10، دوره 5، شماره 2 - شماره پیاپی 9، اسفند 1401، صفحه 141-154    اصل مقاله (1.43 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2023.248331.1054
نویسندگان
سارا خورسند1؛ محمد درویشی* 2
1کارشناس ارشد گروه گرافیک، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
2استادیار گروه گرافیک،‎‏ دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
چکیده
خمک‌‌‌‌دوزی واژۀ دگرگون‌‌‌‌شدۀ خامه‌‌‌‌‌‌‌‌دوزی است که سفیددوزی نیز خوانده می‌‌‌‌شود. این هنر، بازنمودی از صبر و خلاقیت زنان و دختران سیستانی است که با استفاده از نخ و پارچۀ‌ ابریشمی، به‌شکل نقوشی بسیار ظریف، ساده، انتزاعی و هندسی به دو روش‌‌‌‌ ذهنی‌‌‌‌دوزی و روش شمارش تار و پود دوخته می‌‌‌‌شود. هدف این پژوهش، شناخت، دسته‌‌‌‌بندی و تبیین ویژگی‌‌‌‌های بصری نقوش در هنر خمک‌‌‌‌دوزی سیستان و هم‌چنین شناخت مبانی شکل‌‌‌‌گیری آن‌‌‌‌ها جهت کمک به احیاء این هنر اصیل و بومی است. برای نیل به این اهداف سعی ‌‌‌‌شده ‌‌‌‌است به این پرسش‌‌‌‌ها پاسخ داده ‌‌‌‌شود که در هنر خمک‌‌‌‌دوزی سیستان، چه شکل‌هایی مبنای شکل‌‌‌‌گیری نقوش هستند؟ و از ترکیب این شکل‌ها، چه نقوشی ایجاد می‌‌‌‌شوند؟ این پژوهش کیفی به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است چراکه ضمن معرفی نقوش خمک‌‌‌‌دوزی به تحلیل شیوه‌‌‌‌های ترکیب نقوش در این هنر نیز پرداخته می‌‌‌‌شود. روش جمع‌‌‌‌آوری اطلاعات تحقیق، کتابخانه‌ای و میدانی است. علاوه بر استفاده از منابع مکتوب، گردآوری و شناخت بسیاری از این نقوش از طریق مصاحبه با بافندگان آن‌‌‌‌ها در روستاهای سیستان فراهم شده است. نتایج حاصل نشان می‌‌‌‌دهد مبنای اصلی ایجاد نقوش در هنر خمک‌‌‌‌دوزی، مثلث متساوی‌الاضلاع است. لوزی و مربعی که از دو مثلث مذکور ایجاد می‌‌‌‌شوند، منبع شکل‌‌‌‌گیری بسیاری دیگر از نقوشِ ترکیبی هستند. برخی دیگر از نقوش و ترکیب‌‌‌‌های خمک‌‌‌‌دوزی به‌‌‌‌ویژه در روش ذهنی‌‌‌‌دوزی، از دایره و خطوط آزاد ساخته می‌‌‌‌شود. تمام نقوش خمک‌‌‌‌دوزی، آن‌گونه که در این هنر استفاده شده‌‌‌‌اند، این قابلیت را دارند که با چیدمان‌‌‌‌هایی در قالب ریتم‌‌‌‌های یکنواخت یا متناوب و در ترکیب‌‌‌‌های متقارن، پرنقش و دورانی، به ایجاد نقوش متنوع منجر شده و در کاربردهای مختلف امروزی مورد استفاده واقع ‌‌‌‌‌‌‌‌شوند.



کلیدواژه‌ها
خمک‌‌‌‌دوزی؛ سیستان؛ نقوش سنتی؛ شیوۀ طراحی
مراجع
  1. ابراهیم‌‌‌‌زاده، عیسی. ۱۳۸۸. بنیان‌‌‌‌های جغرافیایی جنوب شرق ایران. زاهدان: انتشارات دانشگاه سیستان و بلوچستان (پژوهشکده علوم زمین و جغرافیا) و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی سیستان و بلوچستان.
  2. اسفندیاری، منتخب‌‌‌‌‌صبا. 1369. خودآموز ابریشم‌‌‌‌دوزی. تهران: انتشارات منتخب‌‌‌‌صبا.
  3. افشار ‌‌‌‌سیستانی، ایرج. 1382. سیستان‌‌‌‌نامه. تهران: انتشارات مرغ‌‌‌‌ آمین.
  4. اکاتی، مهدی. ۱۳۹۲. «بررسی و آسیب‌‌‌‌شناسی تخت‌‌‌‌بافته‌‌‌‌های (بافته‌‌‌‌های بدون پرز) سنتی سیستان». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی‌‌‌‌ارشد. دانشگاه سیستان‌‌‌‌ و ‌‌‌‌بلوچستان. زاهدان.
  5. پزشکی، شهین. ابریشمی‌‌‌‌دوزی‌‌‌‌های ایرانی 1. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
  6. پیری، علی، و سیدرسول موسوی ‌‌‌‌حاجی. «بررسی تطبیقی نقوش قالی سیستان با نقوش سفال نخودی شهر سوخته». دوفصلنامه علمی گلجام. ش. 13: 73-8۶.
  7. تجویدی، زهرا. 1390. شناخت نقوش اصیل سوزن‌‌‌‌دوزی سیستان و بلوچستان. تهران: انتشارات یاران مهر.
8. جاماسب- آسانا، جاماسب جی دستور منوچهر جی. ۱۳۷۱. متون پهلوی. ترجمۀ سعید عریان. تهران: انتشارات کتابخانۀ ‌ملی جمهوری اسلامی ایران.

  1. چیت‌‌‌‌ساز، محمدرضا. 1379. تاریخ پوشاک ایرانیان از ابتدای اسلام تا حمله مغول. تهران: انتشارات سمت.
  2. حسینی، مناسادات. 1399. «مقایسه نقوش تزئینی رودوزی‌‌‌‌های سیستان با بلوچستان در پوشاک». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی‌‌‌‌ارشد. دانشگاه سیستان‌ ‌‌‌و ‌‌‌‌بلوچستان. زاهدان.
  3. خسروی، علیرضا. 1399. مصاحبه در تاریخ ۶ شهریور.
  4. رهدار، علی‌اکبر. 1393. «بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان (با تاکید بر نقوش)». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی‌‌‌‌ارشد. دانشگاه سیستان‌‌‌‌ و بلوچستان. زاهدان.
  5. روحانی، مسعود، و محمد عنایتی‌‌‌‌ قادیکلایی. 1390. «نگاهی تحلیلی به کارکرد رنگ در شعر م.سرشک». نشریه ادب و زبان از دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه شهید باهنر کرمان). ش. 29 : 157-181.
  6. زورمرادی، رقیه. 1399. مصاحبه در تاریخ 13 شهریور.
  7. سلطان‌‌‌‌پور، صدیقه. 1397. «مقایسه تطبیقی ابریشم‌‌‌‌دوزی در بیرجند با زابل». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی‌‌‌‌ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی (واحد طبس).
  8. شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1370. صور خیال در شعر فارسی. تهران: انتشارات نیل.
  9. شه‌‌‌‌بخش، سعیدمحمد. 1399. مصاحبه در تاریخ 11 مهر.
  10. شهرکی، شهین. 1399. مصاحبه در تاریخ 13 خرداد.
  11. طاهری، علی. 1394. «بررسی و تحلیل موتیف‌‌‌‌های موجود در هنرهای ‌‌‌‌سنتی سیستان». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی‌‌‌‌ارشد. دانشگاه سیستان ‌‌‌‌و ‌‌‌‌بلوچستان. زاهدان.
  12. فروغی‌‌‌‌نیا، مریم، و مرتضی شاهسوار. 1394. معرفی رودوزی‌‌‌‌های سنتی اقوام سیستانی و بلوچ با رویکرد کنترل کیفی. زاهدان: انتشارات مرندیز (دانشگاه سیستان و بلوچستان).
  13. کرمانی، ذوالفقار. 1374. جغرافیای نیمروز. تهران: انتشارات عطارد.
  14. گلستانه، مزار. ۱۳۹۱. هنر مردم سیستان. تهران: انتشارات آبنوس.
  15. محمدولی سامانی، جمال، و علیرضا طهماسبی. 1383. «منابع آب دشت سیستان». گزارش‌های مختلف وزارت نیرو. کد410.
  16. نارویی، حلیمه. 1399. «بررسی ویژگی‌‌‌‌های بصری در تزیینات خامه‌‌‌‌دوزی سیستان». پایان‌‌‌‌نامه کارشناسی ‌‌‌‌ارشد. دانشگاه سیستان ‌‌‌‌و ‌‌‌‌بلوچستان. زاهدان.
  17. هوهنه‌‌‌‌گر، آلفرد. 1376. نمادها و نشانه‌ها. ترجمۀ علی صلح‌‌‌‌جو. تهران: انتشارات سازمان چاپ و انتشارات.
  18. Nazemosadat, M. J. & I. Cordery. 2000. "On the relationship between ENSO and autumn rainfall in Iran". International journal of climatology. No. 20: 47.
  19. Saito, Y. 2003. "Representing the essence of objects: Art in the Japanease aesthetic tradition". In Davis, S. & Ch. Sukla, A. (Eds.) Art and Essence. Westport: Praeger.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 883
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,093