سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه کاشان

افتخار, زهرا, آقاحسینی, حسین, آلگونه, مسعود. (1400). تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا. سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(2), 35-66.
زهرا افتخار; حسین آقاحسینی; مسعود آلگونه. "تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا". سامانه مدیریت نشریات علمی, 17, 2, 1400, 35-66.
افتخار, زهرا, آقاحسینی, حسین, آلگونه, مسعود. (1400). 'تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا', سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(2), pp. 35-66.
افتخار, زهرا, آقاحسینی, حسین, آلگونه, مسعود. تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1400; 17(2): 35-66.

تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا

مطالعات عرفانی
مقاله 2، دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 34، بهمن 1400، صفحه 35-66    اصل مقاله (524.64 K)
نویسندگان
زهرا افتخار1؛ حسین آقاحسینی* 1؛ مسعود آلگونه2
1دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشگاه اصفهان
2دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان
چکیده
از دلایل اهمیت روزبهان، بازتاب گستردۀ تجربۀ‌ سلوک در آثار اوست. تحلیل زبان عرفانیِ ویژۀ او در تجربۀ صیرورت با استفاده از الگوی گفتمان پویا و فرایند تحولی کلام میسر است. این الگو نشان می‌دهد زبان عرفانی گفتمانی ایستا نیست. هدف این پژوهش تحلیل چگونگی پویایی تجربۀ عرفانی در بستر زبان است؛ بر این اساس «هویت‌های خودهمانی و خودغیری» و «شدن» سالک بررسی خواهد شد. با استفاده از مربع معناشناسی که بر اساس حرکت از یک مقولۀ متضاد با نفی خود به‌سوی متضادش تعریف می‌شود، بخش‌هایی از فرایند پویایی در کلام تفسیر می‌شود. چنین مطالعه‌ای آشکار می‌کند که در گفتمان عرفانی روزبهان، «هویت خودغیریِ» سالک عبارت از «فقر و فنا»ست. فنای «هویت خود همان» راه را بر سیر به‌سوی «هویت خودغیری» می‌گشاید؛ هویتی که به‌طور مداوم در حال بازسازی است، تا آنجا که در فرایندی استعلایی به هویت حق متصل می‌شود. در این فرایند رابطۀ «اتیک» سبب انفصال سوژه از «خود» می‌شود و تعامل پیوستۀ او با «فراخود» و در مرکز قرار دادن او، تداوم معنا را تضمین می‌کند. واژگانی همچون «فنا» و «فراموشی خود» از انفصال سوژه از خود حکایت می‌کند. همچنین واژگانی چون «یاد حق، دیدن به نور او»، «توحید قِدَمی، خورشید ذات ازلی» موجب تضمین تداوم معنا می‌شود. تحولی که موجب می‌شود کنشگر یا «من خردگرا» سیری را در خویشتن آغاز کند، آگاهی از آفات «داشتن» است؛ بنابراین او به هویت‌هایی که «واجد بودن» به او می‌بخشد، «نه» می‌گوید، سپس در سلوکی عرفانی به شوش‌گری ممتاز دگرگون می‌شود که هویت او با فقر و فنا تعریف می‌شود. افعال مؤثر «خواستن» در گفتمان عرفانی با طلب و «بایستن» که با رهنمودهای پیر برابر است، مقدمات تشکیل فاعل را فراهم می‌آورند. در نهایت آنچه سالک را به «فاعل توانشی» تبدیل می‌کند، فضل و رحمت حق‌تعالی است.
 
کلیدواژه‌ها
زبان عرفانی؛ روزبهان؛ گفتمان پویا؛ هویت؛ صیرورت؛ مربع معناشناسی
مراجع
  1. قرآن کریم.
  2. آقاحسینی، حسین و دیگران (1395)، «بررسی تشبیهات حوزه‌ای عشق در عبهرالعاشقین روزبهان بقلی»، مجله ادب فارسی، شمارۀ 17، 57ـ۷۶.
  3. احمدی، بابک (1388)، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز.
  4. ارنست، کارل (1387)، روزبهان بقلی، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران: مرکز.
  5. اسماعیلی، عصمت و دیگران (1391)، «رویکرد نشانه‌معناشناختی فرایند مربع معنایی به مربع تنشی در حکایت دقوقی مثنوی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، سال ششم، شمارۀ 3 (پیاپی 23)، 69ـ94.
  6. افتخارفسایی، زهرا (1398)، تبیین و تحلیل زبان عرفانی روزبهان بقلی با رویکرد نشانه معناشناسی در آثار فارسی او، رسالۀ چاپ‌نشدۀ دکتری، دانشگاه اصفهان.
  7. افتخارفسایی، زهرا و دیگران (1399)، «تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی مربع تنشی»، نشریۀ نثرپژوهی ادب فارسی، سال بیست‌وسوم، شمارۀ 47، 1ـ27.
  8. انصاری، خواجه عبدالله (1362)، طبقات‌ الصوفیه، مقابله و تصحیح محمد سرور مولایی، تهران: طوس.
  9. تادیه، ژان ایو (1378)، نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمۀ مهشید نونهالی، تهران: نیلوفر.
  10. برتنس، یوهانس ویلم (1383)، مبانی نظریۀ ادبی، ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: ماهی.
  11. خرمشاهی، بهاء‌الدین (1375)، حافظ‌نامه، تهران: علمی و فرهنگی.
  12. روزبهان بقلی، ابومحمد بن ابی‌نصر (1389)، شرح شطحیات، تصحیح و مقدمه فرانسوی از هانری کربن، تهران: قسمت ایران‌شناسی انستیتو ایران و فرانسه.
  13. ـــــــــــ (1366)، عبهرالعاشقین، تصحیح و مقدمۀ فارسی و فرانسوی هانری کربن و محمد معین، تهران: انستیتو ایران و فرانسه، قسمت ایران‌شناسی.
  14. سوسور، فردینان دو. (1388)، ساخت‌گرایی، پساساخت‌گرایی و مطالعات ادبی، ترجمۀ فرزان سجودی، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
  15. السیوطی، جلال‌الدین (1373)، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، قاهره: المطبعةالخیریه.
  16. شعیری، حمیدرضا (1384)، «بررسی نقش بنیادین ادراک حسی در تولید معنا»، پژوهشگاه علوم انسانی، شمارۀ 45ـ46، 131ـ146.
  17. ــــــــ (1388)، مبانی معنا‌‌شناسی نوین، تهران: سمت.
  18. شعیری، حمیدرضا و آریانا، دینا (1390)، «چگونگی تداوم معنا در چهل نامۀ کوتاه به همسرم از نادر ابراهیمی»، فصلنامۀ نقد ادبی، سال چهارم، شمارۀ 14، 161ـ185.
  19. شعیری، حمیدرضا و وفایی، ترانه (1388)، راهی به نشانه‌شناسی سیال، تهران: علمی و فرهنگی.
  20. عبدالقادر گیلانی (1385)، سرّ الاسرار، ترجمۀ مسلم زمانی و کریم زمانی، تهران: نی.
  21. عطار، فریدالدین محمد (1374)، تذکرة‌الاولیا، ‌تصحیح رینولد نیکلسون، چ۲، تهران: صفی‌علیشاه.
  22. فتوحی، محمود و علی‌نژاد، مریم (1388). «بررسی رابطۀ تجربۀ عرفانی و زبان تصویری عبهرالعاشقین»، مجله ادب‌پژوهی، شمارۀ 12، 8ـ۲۵.
  23. فروم، اریک (1370)، داشتن یا بودن، ترجمۀ کیومرث خواجویها، تهران: اسپرک.
  24. قشیری، ابوالقاسم (1345)، رسالۀ قشیریه، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  25. کالر، جاناتان (1388)، بوطیقای ساختارگرا، ترجمۀ کورش صفوی، تهران: مینوی خرد.
  26. کربن، هانری (1394)، چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی (خاصان عشق، تشیع و تصوف، ترجمۀ انشالله رحمتی، تهران: سوفیا.
  27. گرمس، آلژیرداس ژولین (1389)، نقصان معنا، ترجمۀ حمیدرضا شعیری، تهران: علم.
  28. محمد بن منور (1366)، اسرار‌ التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: آگاه.
  29. مطهری، مرتضی (1359)، تماشاگه راز، تهران: صدرا.
  30. نویا، پل (1373)، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمۀ اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 535
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 478