سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه کاشان

تشکری, منوچهر, سهرابی, نسرین. (1400). تحلیل نشانه‌معناشناختی «مکان نمادین» در داستان دقوقی از مثنوی. سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(1), 95-124.
منوچهر تشکری; نسرین سهرابی. "تحلیل نشانه‌معناشناختی «مکان نمادین» در داستان دقوقی از مثنوی". سامانه مدیریت نشریات علمی, 17, 1, 1400, 95-124.
تشکری, منوچهر, سهرابی, نسرین. (1400). 'تحلیل نشانه‌معناشناختی «مکان نمادین» در داستان دقوقی از مثنوی', سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(1), pp. 95-124.
تشکری, منوچهر, سهرابی, نسرین. تحلیل نشانه‌معناشناختی «مکان نمادین» در داستان دقوقی از مثنوی. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1400; 17(1): 95-124.

تحلیل نشانه‌معناشناختی «مکان نمادین» در داستان دقوقی از مثنوی

مطالعات عرفانی
مقاله 4، دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 33، فروردین 1400، صفحه 95-124    اصل مقاله (342.12 K)
نویسندگان
منوچهر تشکری* 1؛ نسرین سهرابی2
1دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران، نویسنده مسئول
2دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران
چکیده
مکان به‌عنوان یک عنصر مهمِ تولید معنا در هر روایت محسوب می‌شود و تجلی آن‌ در گفتمان‌ها، یا عینی و فیزیکی است یا انتزاعی؛ لذا آن‌گاه ‌که وجه عینی مکان ضعیف شود، ویژگی تخیلی و استعلایی می‌یابد و وجه نمادین آن در اولویت قرار می‌گیرد. داستان دقوقی روایتِ واقعه و مکاشفۀ عرفانی است. مکاشفه فراتر از محدودۀ شناخت‌های عادی است؛ به همین دلیل برای بیان آن از زبان رمز استفاده می‌شود. به‌دلیل ماهیت مکاشفه و زبان رمز در داستان دقوقی، حضور مکان‌ها در زبان کارکردی استعاری و نمادین دارد. این مکان‌ها به دو دستۀ کلیِ «مکان‌های واقعه» و «مکان‌های سیال» تقسیم می‌شوند. هدف از پژوهش حاضر این است که با برجسته کردن عنصر مکان و استعارۀ مکان و با عطف توجه به جنبۀ مکاشفۀ عرفانی و نمادهای عرفانی و وجه بینامتنیت مکان‌ها در این داستان، کارکرد نشانه‌معناشناسی مکان نمادین، چگونگی حضور مکان‌ها در کنش زبانی، فرایندهای تبدیل مکان به فرامکان و استعلای آن و کارکرد گفتانی آن را بررسی کند. این پژوهش نشان داد که زبانِ این روایت برای توصیفِ مکاشفه و القای آن، از اصطلاحات و تصاویرِ مکانیِ بسیاری مانند دریا، ساحل، بیابان و درخت به عنوان استعارۀ هستی و وجود، بهره برده و توانسته است قابلیتِ کینونیت بخشی و شفاف‌سازی گفتمان را که مشتمل بر بسیاری از حقایق و امور عرفانی است، ارتقا دهد. همچنین مکان‌ها به‌واسطۀ حضورِ سوژه از کارکردهای پدیداری، استعلایی و اسطوره‌ای برخوردارند.
کلیدواژه‌ها
روایت؛ نشانه‌معناشناختی؛ مکان نمادین؛ مکاشفۀ عرفانی؛ مثنوی؛ داستان دقوقی
مراجع
 

  1. قرآن کریم.
  2. آلن، گراهام (1385)، رولان بارت، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
  3. احمدی، بابک (1388)، ساختار و تأویل متن، چ11، تهران: نشر مرکز.
  4. اکو، اُمبرتو (1393)، نشانه‌شناسی، ترجمۀ پیروز ایزدی، تهران: ثالث.
  5. استیس، والتر ت. (1398)، عرفان و فلسفه، ترجمۀ بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: سروش.
  6. اسماعیلی، عصمت، شعیری، حمیدرضا و کنعانی، ابراهیم (1391)، «رویکرد نشانه‌معناشناختی فرایند مربع معنایی به مربع تنشی در حکایت دقوقی مثنوی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، سال ششم، شمارۀ 3 (پیاپی 23)، ۶۹ـ۹۴.
  7. اشجع، منصوره (1388)، «مکاشفه عرفانی»، فصلنامۀ تخصصی عرفان، سال پنجم، شمارۀ 20، 123ـ152.
  8. ایزوتسو، توشیهیکو (1389)، صوفیسم و تائوئیسم، ترجمۀ محمدجواد گوهری، تهران: روزنه.
  9. باشلار، غاستون (1987)، جمالیات المکان، ترجمۀ غالب هلسا، بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات و النشر.
  10. بن اعراب، سهیله (2015)، الانتقاءات المکانیة فی روایة «عابر سریر» لأحلام مستغانمی، مذکرة مقدمة لنیل شهادة الماستر، الجزائر: جامعة أکلی محند أولحاج.
  11. پورنامداریان، تقی (1389)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، چ۷، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  12. توکلی، حمید‌رضا (1383)، «مثنوی، قصۀ دقوقی و روایت چندآوا»، نشریۀ هنر، شمارۀ 62، 48ـ75.
  13. ـــــــ (1386)، «نشانه‌شناسی واقعه دقوقی»، دوفصلنامه مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان، شمارۀ ۵، 4ـ34.
  14. ـــــــ (1389)، از اشارت‌های دریا بوطیقای روایت در مثنوی، تهران: مروارید.
  15. حامد‌سقایان، مهدی و همکاران (1392)، «بررسی استحالۀ مکانی در نمایشنامۀ کانال کمیل: رویکردی نشانه‌معناشناختی»، نامۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، شمارۀ 6، 35ـ46.
  16. حلبی، علی‌اصغر (1385)، مبانی عرفان و احوال عارفان، تهران: اساطیر.
  17. خلیل‌اللهی، شهلا و بُرج‌ساز، غفّار (1391) «جستجو، عنصر ثابتِ بُن‌مایۀ اصلیِ داستان دقوقی در مثنوی مولوی»، فصلنامه متن‌پژوهیِ ادبی، شمارۀ 54، 109ـ122.
  18. رضایی، رضا و همکاران (1396)، «تحلیل نشانه‌معناشناختی استعلای مکان در داستان بزرگ‌بانوی روح من»، دوفصلنامۀ روایت‌شناسی، سال اول، شمارۀ 1، 85ـ104.
  19. ستاری، جلال (1376)، مرز اندیشی و هنر قدسی، تهران: نشر مرکز.
  20. سلطانی، فاطمه و میرهاشمی، طاهره (1398)، «بررسی استعارۀ مفهومیِ جهان هستی، درخت است در متون عرفانی»، دوفصلنامه علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء(س)، سال یازدهم، شمارۀ 20، 7ـ۳۱.
  21. شعیری، حمیدرضا (1390)، «نوع‌شناسی مکان و نقش آن در تولید و تهدید معنا»، مجموعه مقاله‌های هفتمین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی، به‌کوشش فرهاد ساسانی، تهران: سخن.
  22. ــــــ (1391)، نشانه‌معناشناسی دیداری، تهران: سخن.
  23. ــــــ (1395)، نشانه‌معنا‌شناسی ادبیات، نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
  24. شوالیه، ژان و آلن گربران (1385)، فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: انتشارات جیحون.
  25. صفوی، کورش (1396)، استعاره، تهران: نشر علمی.
  26. طایفی، شیرزاد و قاسمی‌پرشکوه، سعید (1397)، «تحلیل تطبیقی دگردیسی عرفانی در داستان دقوقی و اندیشۀ ابن‌‌عربی»، کهن‌نامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی‌ و مطالعات فرهنگی، سال نهم، شمارۀ 2، 1ـ۱۷.
  27. عبدالقادر مبیضین، مهی و مقابله، جمال محمد (2012)، «الشجرة و دلالاتها و رموزها لدی ابن عربی»، مجله جامعه دمشق، المجلد 28، العدد الثانی، 79ـ107.
  28. فاضلی، فیروز، نیکویی، علیرضا و نقدی، اسماعیل (1392)، «رهیافت میان‌فرهنگی به گیاه و درخت در اساطیر و ادبیات»، ادب‌پژوهی، شمارۀ 23، 9ـ۳۳.
  29. فعالی، محمدتقی (1397)، تجربۀ دینی و مکاشفه عرفانی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  30. قونوی، صدرالدین (1371)، فکوک، مقدمه و ترجمۀ محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
  31. کنعانی، ابراهیم (1398)، «کارکرد گفتمانی مکان در "شب سهراب‌کشان" بیژن نجدی»، دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، سال بیست‌وهفتم، شمارۀ 86، 151ـ177.
  32. گرمس، آلژیرداس ژولین (1398)، نقصان معنا: عبور از روایت‌شناسی ساختگرا: زیبایی‌شناسی حضور، ترجمه و شرح حمیدرضا شعیری، تهران: نشر خاموش.
  33. لوتمان، یوری (1988)، «مشکلة المکان الفنی»، ترجمۀ سیزا قاسم، عیون المقالات، ط2، المغرب: دار البیضاء، 59ـ86.
  34. مولوی، جلال‌الدین محمد (1388 و 1389)، شرح جامع مثنوی معنوی، شرح کریم زمانی، تهران: اطلاعات.
  35. ــــــ (1394)، کلیات شمس، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، چ1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  36. نوروزپور، لیلا و جمشیدیان، همایون (1387)، «تحلیل داستان دقوقی از مثنوی»، فصلنامه علمی پژوهشی کاوش‌نامه، سال نهم، شمارۀ 17، 9ـ۲۸.
  37. نوین، حسین (1388)، «همگرایی انسان با جهان هستی در نظریۀ کیهان‌شناسی مولوی»، نامۀ پارسی، شمارۀ 48ـ۴۹، 5ـ۳۳.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 668
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 538