بازتاب اسطورۀ "گاوماهی" در هنر ایرانی بر اساس منابع کهن، با محوریت قالیچه تصویری | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 10، دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 4، شهریور 1399، صفحه 163-174 اصل مقاله (659.32 K) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/3.1.163 | ||
| نویسندگان | ||
| حسن عزیزی* 1؛ زهرا ده ده جانی2 | ||
| 1عضو هیأت علمی دانشگاه حضرت معصومه، دانشکده هنر، گروه فرش. | ||
| 2دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه فرش، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان. | ||
| چکیده | ||
| استمرار و تداوم نقوش و تصاویر اسطورهای در هنرهای ایرانی، نشانۀ بازتاب و پیوند اندیشههای مردمانی است که باورها و اعتقادات خویش را به شیوههای هنرمندانه در این آثار به تصویر کشیدهاند. هدف این نوشتار، تحلیل و تبیین یکی از اندیشههای باستانی و جهانشناختی مردمان ساکن فلات ایران با عنوان گاوماهی است. لزوم و اهمیت انجام این پژوهش، آشنایی با وسعت موضوعات بهکار رفته در هنر مردمان دیرین و منشاء بهکارگیری نقوش و اهمیت این نقوش در گذشته و خلاء آنها در عصر حاضر است. محور اصلی پژوهش حاضر، بر تأویل و رمزگشایی پیکر فرشته یا الهۀ ایستاده روی گاو (در فرش گاوماهی) متمرکز گردیده است. روش تحقیق این مقاله، توصیفی- تحلیلی، با رویکرد تطبیقی و با استفاده از روش بازتاب است و شیوۀ جمعآوری اطلاعات آن، کتابخانهای است. نتایج بهدست آمده از پژوهش، مؤید تداوم بازتاب مسایل فرهنگی و اجتماعی بر آثار هنری و ارتباط موضوعی اسطورۀ گاوماهی در ادبیات کهن، فرهنگ عامه و هنر ایرانی تا اواخر دوره قاجار است. شخصیت زن ایستاده (دنیا) در فرش مورد بررسی، «سپندارمذ»، فرشتۀ موکل و نگهبان زمین از طرف اهورامزدا و حامی حیوانات است که خویشاوندی نزدیکی با «مامِ مهین»1 دارد. علاوه بر آن، تصویر گاو با حیوانات درونترکیبی2، پیکر «گاوِ یکتا آفریده» (ایوکدات)، همان گاوِ نخستین است. گردهمایی حیوانات بر پیراهن فرشته و پیکر گاو، بازسازی مجدد پیکر اولیه و ازلیِ مام مهین و گاو یکتا آفریده، در عصر آفرینش مینوی اهورامزداست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بازتاب فرهنگ؛ اسطوره؛ فرش دستباف؛ گاوماهی؛ سپندارمذ | ||
| مراجع | ||
|
- الهی، محبوبه. 1387. «هویت ماهی در فرش ایرانی.» دو فصلنامه علمی گلجام. ش.10 : 101-136.
- آموزگار، ژاله. 1384. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
- اوشیدری، جهانگیر. 1394. دانشنامه مزدیسنا. چاپ ششم. تهران: نشر مرکز.
- اوف، عبدالله. 1330. ساختمان و پیدایش منظومه شمسی. ترجمۀ نصرالله نصراللهی. تهران: هنر پیشرو.
- بلعمی، ابومحمد بن محمد. 1392. تاریخ بلعمی. تصحیح محمدتقی بهار. به کوشش محمد پروین گنابادی. چاپ ششم. تهران: علمی و فرهنگی.
- جعفری، محمد تقی. 1366. تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی. ج. (5 و 6). تهران: اسلامی.
- حسینی، غیاثالدین بن همامالدین. 1380. حبیب السیر فی اخبار البشر. تهران: خیام.
- دادگر، لیلا. 1381. نمایشگاه فرشهای باغی ایرانی- بهشت بافته. تهران: سازمان میراث فرهنگی، با همکاری شهر کلرمون فران و مرکز فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی.
- دمیری، محمد بن موسی. 1364. حیاه الحیوان الکبری. تهران: ناصرخسرو.
- راودراد، اعظم. 1386. «جامعهشناسی اثر هنری.» پژوهشنامه فرهنگستان هنر. ش. 2: 66-91.
- رضازاده شفق، صادق. 1319. مبارزه با خرافات. تهران: بهار.
- رضی، هاشم. 1346. فرهنگ نامهای اوستا. مقدمۀ شجاع الدین شجاع و پروفسور رامپیس. تهران: فروهر.
- ستاری، جلال. 1377. پژوهشی در قصه یونس و ماهی. تهران: مرکز.
- شکورزاده، ابراهیم. 1363. آداب و رسوم مردم خراسان. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی.
- شهبازی، محمدتقی، آزاده شهبازی و کوثر جلالوند. 1389. «نهاوند خاستگاه اسطوره گاوماهی.» دوفصلنامۀ فرهنگان. ش. 38: 58-66.
- صوراسرافیل، شیرین. 1381. طراحان بزرگ قالی ایران. تهران: پیکان.
- طاهری، علیرضا، و سیده معصومه شاه چراغ. 1395. «مطالعه تطبیقی نقوش "درونترکیبی" در نگارگری ایران و دوره سلاطین مغولی هند و آثار آرکیم بولدو "نگاره شتر و ساربان، پری چنگ نواز سوار بر شتر و تابلو پرتره زمین".» فصلنامه علمی نگره. 11 (37): 63-71.
- عطایی، امید. 1377. نبرد خدایان: جنگهای کیهانی در نوشتههای کهن ایرانی. چاپ دوم. تهران: عطائی.
- علاالدینی، بهرام. 1391. سکههای مسی ایران، فلوس دورههای صفوی تا قاجار. تهران: یساولی.
- کامرانی، بهنام. 1385. «تبارشناسی فرشته در نقاشی ایران.» ماهنامه کتاب ماه هنر. ش. (95 و 96): 52-64.
- کزازی، میرجلالالدین. 1376. رویا، حماسه، اسطوره. چاپ دوم. تهران: مرکز.
- گلیزاده. پروین، مختار ابراهیمی و افسانه سعادتی. 1394. «تحلیل ماهی یک نماد معنوی در مثنوی مولوی.» فصلنامه علمی زیباییشناسی ادبی. ش. 25: 167-187.
- گیریشمن، رومن. 1368. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معین. تهران: علمی فرهنگی.
- مرادی غیاثآبادی، رضا. 1386. نوروزنامه. شیراز: نوید.
- مشیری. محمد. 1381. «نقش یکی از اعتقادات عامه بر روی یک سکه ایرانی.» فصلنامه فرهنگ مردم. ش. (3 و 4): 31-35.
- مولوی، جلالالدین محمد بن محمد. 1387. مثنوی. تهران: محمد.
- ---. 1389. کلیات شمس تبریزی. تهران: ذهنآویز.
- نایفی، صدیقه. 1392. «تبیین رمزو نهفته در نگارهی مرد سوار بر حیوان پیکره در پیکره با بهرهگیری از حدیقه الحقیقه سنایی.» هشتمین همایش بینالمللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران. زنجان.
- نایفی، صدیقه، اصغر جوانی، و محمدرضا مریدی. 1397 الف. «بازتاب قلندران صفوی در نگارهی "شتر ترکیبی همراه با ساربان".» دوفصلنامه جامعهشناسی هنر و ادبیات. 10 (1): ۱۵۳-۱۸۷.
- ---. 1397 ب. «حاکمیت بر رعایا: بازتاب ایدئولوژی صفویان در نقاشیهای "مرد سوار بر اسب و فیل ترکیبی" (پیکره در پیکره).» دوفصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی. ۱۴ (۲۸): ۱۲۱-۱۵۸.
- نظامی، الیاس بن یوسف. 1393. مخزنالاسرار. به تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی. به کوشش سعیدحمیدیان. چاپ شانزدهم. تهران: نشر قطره.
- ---. 1395 الف. خسرو و شیرین. به تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی. به کوشش سعید حمیدیان. چاپ شانزدهم. تهران: نشر قطره.
- ---. 1395 ب. شرفنامه. به تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی. به کوشش سعید حمیدیان. چاپ شانزدهم. تهران: نشر قطره.
- ---. 1396. لیلی و مجنون. به تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی. به کوشش سعید حمیدیان. چاپ هفدهم. تهران: نشر قطره.
- نیشابوری، ابواسحاق. 1392. قصص الانبیاء. به اهتمام حبیب یغمایی. چاپ ششم. تهران: علمی و فرهنگی.
- وفامهر، مهدی. 1390. زندگی و آثار هنری حاج میرزا آقا امامی. اصفهان: طراحان هنر.
- یاحقی، محمدجعفر. 1386. فرهنگ اساطیر و داستانواره در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
- Papadopoulo, Alexander. 1994. Islam and Muslim Art. New York: Harry N. Abrams Inc.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,402 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2,123 |
||