گونهشناسی شباک معرق در معماری گنبدخانۀ مساجد (مقایسه تطبیقی شباک در گنبدخانه مساجد تیموری یزد و صفوی اصفهان) | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 1، دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 4، شهریور 1399، صفحه 5-26 اصل مقاله (2.13 M) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/3.1.5 | ||
| نویسندگان | ||
| احمد دانائی نیا* 1؛ فائزه پورحسینی اردکانی2 | ||
| 1استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان. | ||
| 2دانشجوی کارشناسی ارشد هنر اسلامی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان. | ||
| چکیده | ||
| سیر تحول شباکها و شیوۀ نوررسانی به گنبدخانهها، همواره یکی از دغدغههای مهم معماران بوده و واکاوی آن از حیث سیر تحول و تکنیک، در زمره پژوهشهایی است که بهرغم اهمیت، مغفول مانده است. این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که با توجه به ارتقاء فناوری ساخت گنبد در دورههای تیموری و صفوی، از منظر فرم، تکنیک و روش اجرا، نوررسانی به فضای گنبدخانه از طریق شباکها چگونه انجام میشده است؟ شیوه گردآوری اطلاعات این تحقیق کیفی، بر پایه مطالعات کتابخانهای و میدانی است. در بخش مطالعات میدانی، سیر تحول شباک معرق در گنبدخانه مساجد از منظر نقوش، فرم، تعداد و ابعاد در دو دوره مهم تاریخ معماری ایران (تیموری و صفوی)، در شهرهای یزد و اصفهان مطالعه شده است. یافتهها مبین آن است که موقعیت نورگیرها در دو دورۀ مطالعاتی، به یک چهارم پایین گنبد (محدودۀ پاکار) منتقل شده است. در این بخش، به دلیل ازدیاد ضخامت گنبد، امکان ایجاد نورگیر، بیشتر وجود دارد. علاوه بر این، اندازه قاب معرق مشبکها نیز افزایش یافته و فرم ساده و مستطیل شکل تیموری به قوس جناغی تبدیل شده است؛ اما از ظرافت نقوش نسبت به معرق مشبکهای تیموری کاسته شده و به دلیل استحکام بیشتر معرق مشبکها، از معرقهای دوبندی و درشتتر استفاده شده است؛ همچنین اضافه شدن حمیل به حاشیه نقوش نورگیرها، باعث بهتر دیده شدن آنها از فاصله دور و تشخیص بهتر متن و حاشیه شده است. ترکیب رنگ از مباحث مهم در تنظیم میزان نور بوده و این ترکیب از دوره تیموری به رنگهای درخشان تبدیل شده و به دلیل پیشرفتهای فنی در پخت لعاب در دوره صفوی، رنگ آبی متمایل به سبز به ترکیبات رنگی شباکها اضافه شده است. در معرق مشبکهای مساجد یزد، نقوش هندسی غالب است و نورگیرها مستقل از تزیینات گنبد و بسیار ساده طراحی شدهاند. در معرق مشبکهای مساجد اصفهان، نقوش اسلیمی و ختایی به شکل یک دوم متن بهصورت آیینهای در کل متن تکرار شدهاند و بهصورت قرینه در یک قاب قرار گرفتهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شباک؛ معماری گنبد؛ گونهشناسی؛ کاشی معرق؛ تکنیک و فرم | ||
| مراجع | ||
|
- افشار، ایرج. 1374. تاریخ یزد. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- اسلامی، فاطمه، سوسن اژدر، و علیاکبر خدایی. 1388. شاهکار فیروزهای کویر. تهران: ورای دانش.
- اونز، چارلز بنجامین. 1379. نور روز در معماری. ترجمۀ شهرام پوردیهیمی و هوری طباطبایی عدل. تهران: نشر نخستین.
- بلخاری، حسن. 1395. فلسفه، هندسه و معماری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- بورکهارت، تیتوس. 1369. هنر مقدس (اصول و روشها). ترجمۀ جلال ستاری. تهران: سروش.
- پوپ، آرتور اپهام. 1362. معماری ایران، پیروزی شکل و رنگ. ترجمۀ محمد یوسف کیانی. تهران: یساولی.
- پوپ، آرتور اپهام، و فیلیپس اکرمن. 1387. سیری در هنر ایران. ج.3. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- پیرنیا، محمدکریم. 1352. «ارمغانهای ایران به جهان؛ معماری گنبد.» ماهنامه هنر و مردم. ش. 136 و 137: 7.
- پیرنیا، محمدکریم، و غلامحسین معماریان. 1381. آشنایی با معماری اسلامی ایران؛ ساختمانهای درونشهری و برونشهری. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
- خادمزاده، محمدحسین. 1384. مساجد تاریخی شهر یزد. یزد: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
- خوشنظر، رحیم، غلامرضا اعوانی، حکمت اله ملاصالحی، و حبیبا... آیتاللهی. 1389. «دیدگاه عارفان مسلمان درباره نور و تأثیر آن بر ساحت هنر.» فصلنامۀ علمی هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی. ش. 42: 5-14.
- سهروردی، یحیی ابن حبش. 1372. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. با مقدمه و تصحیح هانری کربن. ج. 1. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- طاهباز، منصوره. 1383. «رد پای قداست در معماری اسلامی ایران.» فصلنامۀ علمی صفه. ش. 39: 103-124.
- طهماسبی، زهرا. 1390. «بررسی کاشی معرق و مشبک در مساجد دورهی صفویه و بهکارگیری آن در معماری معاصر ایران.» پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه هنر تهران.
- علیزاده، سیامک. 1384. «نقش هنر کاشیکاری در تجلی معماری دوره صفویه.» فصلنامۀ علمی نگره. 1 (1): 15-23.
- فتحیزاده، مجید. 1388. «بررسی نقوش گرهچینی در پنجره کاخها و مساجد دورهی صفوی در اصفهان.» پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان.
- فلامکی، محمدمنصور. 1386. ریشهها و گرایشهای نظری معماری. چاپ دوم. تهران: نشر فضا.
- کلارک، راجر. اچ، و مایکل پاوز. 1383. ماهیت معماری. ترجمۀ محمد احمدی نژاد. اصفهان: انتشارات خاک.
- کیانی، محمدیوسف. 1391. معماری ایران (دوره اسلامی). تهران: انتشارات سمت.
- گلمبک، لیزا، و دونالد ویلبر. 1374. معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ کرامتالله افسر و یوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
- گروبه، ارنست، جیمز دیکی، الگ گرابر، اینور سیمز، رانلد لیوکاک، دالو جونز، و گای پیتر بریج. 1388. معماری جهان اسلام: تاریخ و مفهوم اجتماعی آن. ترجمۀ یعقوب آژند. تهران: مولی.
- ماهرالنقش، محمود. 1361. کاشیکاری ایران. تهران: انتشارات موزۀ رضا عباسی.
- معماریان، غلامحسین. 1367. نیارش سازههای طاقی در معماری اسلامی ایران. تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت ایران.
- معماریان، غلامحسین، و محمدعلی طبرسا. 1392. «گونه و گونهشناسی در معماری.» دوفصلنامۀ انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران. ش. 6: 103-114.
- مارتن، هانری. 1389. سبکشناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی. ترجمۀ پرویز ورجاوند. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- مهدوینژاد، محمدجواد، و سها مطور. 1391. «کیفیت نورگیرها درون گنبدهای ایران (با رویکرد به مسائل سازهای گنبد).» دوفصلنامۀ علمی نقشجهان. 2 (2): 31-42.
- ناظر، زینب، آزیتا بلالی اسکویی، و محمدعلی کینژاد. 1395. «ارزیابی شفافیت معنایی گنبدها در مساجد با تأکید بر عملکرد روشنایی فضایی.» فصلنامه علمی پژوهشهای معماری اسلامی. 4 (12): 94-112.
- نصر، سیدحسین. 1375. هنر و معنویت اسلامی. ترجمۀ رحیم قاسمیان. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، دفتر مطالعات دینی هنر.
- نعمت گرگانی، امالبنین. 1375. «پیشینهی نور در معماری و وسایل روشنایی در هنر اسلامی ایران». فصلنامۀ علمی اثر. ش. 35: 316-323.
- هومانیراد، مرضیه، و منصوره طاهباز. 1393. «بررسی نقش نور روز در ایجاد فضای معنوی در مساجد معاصر.» فصلنامۀ علمی معماری و شهرسازی آرمانشهر. 7 (ویژهنامه). 11-23.
- هیلن براند، روبرت.1380. معماری اسلامی: شکل، کارکرد، معنی. ترجمۀ باقر آیتالله زاده شیرازی. تهران: روزنه.
- نیلسون، هالگر کخ. 1385. تهویهی طبیعی. ترجم محمد احمدینژاد. تهران: نشر خاک.
- Danaeinia, A, and Korsavi, S.S. 2017. "Techniques to Carry Weight Loads and resist against bending in Conical Shells, Cases in Kashan." International Journal of Architectural engineering and Urban Plan. 27 (1). 9-18.
- Olgy, V., and M.D. Egan. 2010. Architecture Lighting. Translator: Mohammad Tolou Khorasanian. Tehran: Tarah Publication. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,064 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,214 |
||