سفالینههای نیشابور و سامرا در قرون سوم و چهارم هجری | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 4، دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 3، اسفند 1397، صفحه 57-67 اصل مقاله (1.9 M) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/2.1.57 | ||
| نویسندگان | ||
| زینب براتی1؛ محسن جاوری* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد هنر اسلامی، دانشگاه کاشان. | ||
| 2استادیار باستانشناسی دانشگاه کاشان (نویسندۀمسئول). | ||
| چکیده | ||
| مذهب، یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر شکلگیری آثار هنری در طول تاریخ میباشد. دین اسلام در تمام جنبههای زندگی مسلمانان از جمله آثار هنری تاثیر گذاشت و سفالگری از این امر مستثنی نبود. یکپارچگی قلمرو سرزمینهای اسلامی از عوامل موثر بر ویژگیهای سفال اسلامی بهشمار میآید. طی سدههای سوم و چهارم هجری قمری و مقارن با حکومت عباسیان، رواج شیوههای مشابهی در سفالگری اسلامی مشاهده میشود. با کشف آثار سفالی مشابه در نیشابور و سامرا، نظریات متفاوتی در اینباره مطرح گردیده است. این مقاله بر آن بوده است با بررسی سفالینههای این دو منطقه در محدودۀ زمانی مورد اشاره، به ویژگیها و خصوصیات شاخص گونهشناسی سفال هر یک از مناطق مذکور دست یابد. سوالات این پژوهش عبارتاند از: سفالینههای قرون سوم و چهارم نیشابور و سامرا دارای چه تنوعات تکنیکی در ساخت و لعابکاری هستند؟ تفاوتها و تشابهات تولیدات این منطقه و چگونگی تاثیرپذیری سنتهای سفالگری ایران از تکنیکهای بیرونی کدام است؟ برای انجام این تحقیق از رویکردی تحلیلی- توصیفی و استناد به منابع کتابخانهای استفاده شده است. نتایج این تحقیق مؤید آن است که تنوع فرم در سفالینههای نیشابور، بیشتر به شکل کاسه، قدح و بشقاب با لبۀ صاف و گاه برگشته، بدنۀ کشیده و کف حلقهای است. این سفالینهها با تکنیکهای پوشش گلی، نقاشی زیرلعابی سفید با آبی لاجوردی، لعاب پاشیده، نقش کنده و زرینفام تزئین شدهاند. سفالینههای سامرا در این زمان، اغلب به شکل بشقاب، کاسه، فنجانهایی با دیوارۀ عمودی و کوزه بدون گردن با دستههای عمودی میباشند که با تکنیک پوشش گلی، نقاشی زیر لعابی سفید با آبی لاجوردی و قهوهای، لعاب مات سفید به تقلید از سفال چین، لعاب پاشیده و زرینفام مزین شدهاند. در ترکیبات بدنههای سامرا و نیشابور تفاوتهایی مشهود است و حلقۀ پایه یکی از ویژگیهایی است که در هر منطقه، ویژگی خاص خود را داراست. وجود نمونههای سفال مشابه در نیشابور و سامرا، حاکی از تأثیرات هنر ساسانی، هنر چین و اثرگذاری سفالگران مقیم عراق میباشد که ویژگیهای منحصر سفال دوره عباسی را رقم میزنند. سیاست، تجارت، پیوند و ارتباط خانوادگی (ایرانیان و عباسیان)، گردهمایی صنعتگران و هنرمندان در بغداد و وجود راههای تجاری آبی و خاکی، تأثیرات گسترده و پراهمیتی را بر آفرینش این سفالینهها برجای گذاردهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سفال اسلامی؛ سدههای سوم و چهارم هجری قمری؛ نیشابور؛ سامرا | ||
| مراجع | ||
|
- اتینگهاوزن، ریچارد، و الگ گرابر. 1382 . هنر و معماری اسلامی 1 ) 650 - 1250 ( . تهران: سمت. - احمدزاده، فرید، سید هاشم حسینی، و لیلا زنگنه. « .۱۳۹۷ مطالعه و شناخت نقوش جاندار بر روی سفالین ههای نیشابور )در قرن سوم و چهارم ه. ق(. » فصلنامۀ علمی ترویجی جلوه هنر ش. ۱۹: ۷- ۲۰. - اشپولر، برتولد. « .1380 تجارت سرزمی نهای شرقی در سد ههای نخستین اسلامی. »فصلنامۀ علمی پژوهشی تاریخ اسلام ش. 5: 183 - 196 . - امیری، مصیب، سید مهدی موسوی کوهپر، و فرهنگ خادمی ندوشن. « .1391 طبق هبندی و گون هشناسی سفا لهای ساسانی-اسلامی بیشاپور مطالعه موردی: سفا لهای فصل نهم کاوش. » دوفصلنامۀ علمی پژوهشی مطالعات باستا نشناسی .32-1 :)1( 4 - آربری، آرتورجان. 1384 . میراث ایران. تالیف سیزده تن از خاورشناسان زیرنظر آرتورجان آربری. ترجمۀ احمد بیرشک و دیگران، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. - آزادبخت، مجید، و محمود طاووسی. « .۱۳۹۲ استمرار نقش مای ههای ظروف سیمین دوره ساسانی بر نقوش سفالینه های دوره سامانی نیشابور. » فصلنامۀ علمی پژوهشی نگره ش. 22 : ۷ ) ۲۲(: 57 - 72 . - آلن، جیمز ویلسن. 1387 . سفالگری در خاورمیانه از آغاز تا دوران ایلخانی در موزه آشمولین آکسفورد. ترجمۀ مهناز شایسته فر. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی. - پوپ، آرتور اپهام، و فیلیس اکرمن. 1387 . سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا به امروز، ج. 4. ترجمۀ نجف دریابندری و دیگران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. - چنگیز، سحر، و رضا رضالو. « .۱۳۹۱ ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور )قرون سوم و چهارم هجری قمری(. » فصلنامۀ علمی پژوهشی هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی ش. ۴۷: ۳۳- 44 . - دیماند، موریس اسون. 1383 . راهنمای صنایع اسلامی. ترجمۀ عبدالله فریار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. سال دوم، شماره 1، پاییز و زمستان 97 67 - عطایی، مرتضی، رسول موسوی حاجی، و راحله کولابادی. « .1391 سفال منقوش گلابه ای )انواع، گستردگی، تاری خگذاری(. » فصلنامۀ علمی پژوهشی نگره ش. 23 : 70 - 87 . - فهروری، گزا. 1388 . سفالگری جهان اسلام در موزه طارق رجب کویت. ترجمۀ مهناز شایسته فر. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی. - کامبخش فرد، سیف الله. «.1346 سفالگری نیشابور در عهد سلجوقیان. » دوماهنامۀ تاریخ ش. ) 3 و 4(: 339 - 360 . --___. 1379 . سفال و سفالگری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر. تهران: ققنوس. - کریمی، فاطمه، و محمد یوسف کیانی. 1364 . هنر سفالگری دوره اسلامی ایران. تهران: ارشاد اسلامی. - گروبه، ارنست ج. 1384 . سفال اسلامی. ج. 7. از مجموعه هنر اسلامی. ترجمۀ فرحناز حائری. تهران: نشر کارنگ. - محمدحسن، زکی. 1377 . هنر ایران. ترجمۀ محمد ابراهیم اقلیدی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. - ویلکینسون، چارلز ک. « .1379 رنگ و طرح در سفالینه ایرانی. » در او جهای درخشان هنر ایران، 133 - 149 . تهران: نشر آگاه. - همپارتیان، مهرداد، و محمد خزائی. « .۱۳۸۵ نقوش انسانی بر سفالین ههای نیشابور )قرون دهم و یازدهم / چهارم و پنجم(. » دوفصلنامۀ علمی پژوهشی مطالعات هنر اسلامی ۲ ) ۳(: ۳۹- ۶۰. --Northedge, Alastair. 1985. Planning Sāmarrā’: A Report for 1983-4, Iraq. Vol. 47: 109-128. --Northedge, Alastair, Robin Falkner .1987. the Survey Season at Sāmarrā’ 1986, Iraq. Vol. 49: 143-173. --Northedge, Alastair, T. J. Wilkinson, Robin Falkner .1990. Survey and Excavations at Sāmarrā’ 1989 , Iraq. Vol. 52: 121-147. --Wilkinson, Charles .K. 1973. Nishapur Pottery of the Early Islamic period. New York: Metropolitan Museum of Art. --Mason, Robert B. 2004. Shine like the sun: Lustre-painted and Associated Pottery from the Medieval Middle East. Costa Mesa, California: mazdapublishers. --Lane, Arthur. 1958. Early Islamic pottery. Fourth Edition. London: Faber and Faber. --www.christies.com --www.metmuseum.org --www.smb.museum --www.trmkt.com | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,442 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 4,187 |
||
