سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه کاشان

طبیبی, علیرضا, محمدی آشنانی, علی, قطبی, زهرا. (1401). بررسی و نقد تحلیلی سند، منبع و دلالت روایات مدح و ذم جریان تصوف بر اساس آموزه‌های علوم حدیث. سامانه مدیریت نشریات علمی, 14(2), 241-266. doi: 10.22052/hadith.2021.242085.0
علیرضا طبیبی; علی محمدی آشنانی; زهرا قطبی. "بررسی و نقد تحلیلی سند، منبع و دلالت روایات مدح و ذم جریان تصوف بر اساس آموزه‌های علوم حدیث". سامانه مدیریت نشریات علمی, 14, 2, 1401, 241-266. doi: 10.22052/hadith.2021.242085.0
طبیبی, علیرضا, محمدی آشنانی, علی, قطبی, زهرا. (1401). 'بررسی و نقد تحلیلی سند، منبع و دلالت روایات مدح و ذم جریان تصوف بر اساس آموزه‌های علوم حدیث', سامانه مدیریت نشریات علمی, 14(2), pp. 241-266. doi: 10.22052/hadith.2021.242085.0
طبیبی, علیرضا, محمدی آشنانی, علی, قطبی, زهرا. بررسی و نقد تحلیلی سند، منبع و دلالت روایات مدح و ذم جریان تصوف بر اساس آموزه‌های علوم حدیث. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1401; 14(2): 241-266. doi: 10.22052/hadith.2021.242085.0

بررسی و نقد تحلیلی سند، منبع و دلالت روایات مدح و ذم جریان تصوف بر اساس آموزه‌های علوم حدیث

حدیث پژوهی
مقاله 10، دوره 14، شماره 2 - شماره پیاپی 28، آذر 1401، صفحه 241-266    اصل مقاله (836.42 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hadith.2021.242085.0
نویسندگان
علیرضا طبیبی1؛ علی محمدی آشنانی* 2؛ زهرا قطبی3
1دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اراک، اراک، ایران
2دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم . تهران، ایران
3دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اراک، اراک، تهران
چکیده
 قرآن ‌کریم به‌صراحت در مورد تصوف، مطلبی را بیان نکرده، ولی در منابع روایی شیعه، احادیث بسیاری دربارۀ ذم تصوف و منابع صوفیه و دو کتاب شیعی، روایات اندکی در مدح آنان وجود دارد؛ روایات مدح، اخبار آحاد و روایات ذم، دارای تواترند. روایات مدح تعابیری مبالغه‌آمیز و ناهمگون با دیگر روایات داشته و روایات ذم، مشتمل بر ذم اصل تصوف، ذم آیین و مراسم، ذم سران و ذم مبانی معرفت‌شناسی صوفیه است. این جریان، با عرفان و معنویت ناب اسلامی، کاملاً متفاوت، بلکه متعارض است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی، به نقل متن و اعتبارسنجی سند و دلالت روایات مدح و نمونه‌هایی از روایات ذم تصوف پرداخته‌ است؛ یافته‌های این پژوهش، مدلل ساخته ‌است که روایات مدح که یا مرسل‌اند یا مشتمل بر قیل در آغاز، از حیث سند، منبع و دلالت، دچار ضعف و کاستی بسیاری است؛ درحالی‌که روایات ذم، مسند و دارای سند صحیح یا موثق بوده و از تعاضد سندی و مضمونی روایات هم‌خانواده، نیز برخوردار و از نظر دلالت، دارای صراحت و روشنی تمام است. بر این اساس، ضعیف دانستن روایات ذم و پیشنهاد اجرای قواعد تعادل و تراجیح مبنی بر جمع یا طرح هر دوی آن‌ها، از سوی برخی از سران صوفیه، مردود و ناموجه است؛ چنان‌که ادعای انصراف روایات ذم از صوفیه شیعه یا صوفیه زمان حاضر، با اطلاق روایات ذم و همسانی و اشتراک صوفیه شیعه با آن‌ها ناسازگار است.
کلیدواژه‌ها
صوفیه؛ روایات ذم تصوف؛ روایات مدح تصوف؛ تشیع؛ قرآن و حدیث
مراجع
 

  1. قرآن کریم.
  2. آشوری، داریوش، دانشنامه بزرگ اسلامی(آنلاین)، تهران: اعتماد ملی، 26 بهمن 1385ش.
  3. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تهران: اسماعیلیان قم و کتابخانه اسلامیه تهران، 1408ق.
  4. آملی، سید حیدر، اسرار‌ الشریعة و اطوار الطریقة و انوار الحقیقة، تصحیح محمد خواجوی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی و انجمن حکمت و فلسفه، 1362ش.
  5. الهامی، داود، تصوف از دیدگاه ائمه اطهارk، قم: سپهر آذین، ۱۳۸۵ش.
  6. ـــــ ، موضع تشیع در برابر تصوف در طول تاریخ، قم: مکتب اسلام، 1378ش.
  7. اصفهانی، راغب، المفردات الفاظ‌ القرآن، بیروت: دار الشامیه، بی‌تا.
  8. ابن‌تیمیة حرانی، تقی‌الدین، مجموع ‌الفتاوی، تصحیح عبدالرحمن بن محمد، المدینة النبوة: مجمع‌ الملک فهد لطباعة المصحف ‌الشریف، 1995م.
  9. ابن‌ابی‌جمهور، محمد، عوالی ‌اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیه، تصحیح مجتبی عراقی، قم: دار سیدالشهداء للنشر، 1405ق.
  10. اربلی، علی بن عیسی، کشف‌ الغمة فی معرفة الائمة، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز: بنی‌هاشم، 1381ق.
  11. اعوانی، غلامرضا و همکاران، «تصوف» در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش، ص1ـ48.
  12. امینی‌نژاد، علی، «عرفان و تصوف در گسترۀ روایات»، نشریه معارف عقلی، شمارۀ 8، 1386ش، ص13ـ37.
  13. بیدختی گنابادی، سلطان محمد، بشارة المؤمنین، تهران: حقیقت، 1387ش.
  14. بیرانوند، عبدالرحیم، عنکبوت‌های دار دنیا، قم: ذکری، ۱۳۹۲ش.
  15. تابنده، سلطان‌حسین، رساله دفع شبهات، تهران: حقیقت، ۱۳۷۷ش.
  16. جعفری، محمدعیسی، «بررسی روایات نبوی ناظر بر نقد صوفیه»، مجله هفت آسمان، شمارۀ 44، 1388ش، ص116ـ135.
  17. ــــــــ ، «بررسی نقد صوفیه از زبان ائمهk»، مجلۀ هفت آسمان، دورۀ 12، شمارۀ 48، 1389ش، ص27ـ50.
  18. حاج‌سیدجوادی، احمد صدر و همکاران، دایرة‌المعارف تشیع، تهران: مؤسسۀ انتشار حکمت، 1394ش.
  19. حاجی‌خلیفه، مصطفی، کشف ‌الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، لبنان: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  20. حر عاملی، محمد بن حسن، الاثنی عشریة، تعلیق سید مهدی حسینی، قم: دار الکتب العالمیه، ۱۴۰۰ق.
  21. حسن‌زاده مراغه‌ای، صادق، «بررسی حدیقة الشیعه»، نشریه آیۀ پژوهش، دورۀ 7، شمارۀ 39، 1375ش، ص56ـ67.
  22. حق‌سرشت، علی‌اصغر، «تصوف و جاهلیت»، نشریۀ سمات، سال سوم، شمارۀ 8، 1391ش، ص166ـ177.
  23. خطیب بغدادی، ابوبکر احمد، تاریخ بغداد، بی‌جا: دار الکتاب ‌العلمیه، 1417ق.
  24. خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال ‌الحدیث، بی‌جا: مرکز نشر ‌الثقافة ‌الاسلامیة فی ‌العالم، 1390ق.
  25. دادجو، یدالله، «تحلیل وحی در اندیشۀ ابن‌عربی»، نشریه علمی‌پژوهشی مطالعات عرفانی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه کاشان، شمارۀ ۱۶، 1391ش، ص139ـ156.
  26. دوانی، علی، «علامه مجلسی و صوفیه»، نشریه سمات، شمارۀ 8، 1391ش، ص132ـ141.
  27. زیدی، شمیم، احوال و آثار شیخ بهاءالدین زکریا ملتانی و خلاصة العارفین، بی‌جا: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1353ش.
  28. سبحانی تبریزی، جعفر، اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایة، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم. دفتر انتشارات اسلامی، 1426ق.
  29. سلمی، ابوعبدالرحمن محمد، مجموعة آثار السلمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1369ش.
  30. شیروانی، زین‌العابدین، ریاض ‌السیاحة، تصحیح حسین بدرالدین و اصغرحامد ربانی، تهران: انتشارات سعدی، 1361ش.
  31. شیرازی، محمد معصوم، طرائق ‌الحقائق، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: کتابخانۀ سنایی، بی‌تا.
  32. صابری، محمدعلی، «نقد تصوف و صوفیه در کلام اهل بیتk و عالمان متقدم شیعه»، فصلنامه معرفتی اعتقادی سمات، سال سوم، شمارۀ ۸، 1391ش، ص142ـ165.
  33. صدر، سید حسن، النهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائی، کاظمین: المشعر، 1354ق.
  34. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد2، تحقیق و تصحیح محسن کوچه‌باغی، قم: مکتبة آیت‌‌الله المرعشی النجفی، 1404ق.
  35. صادقی، مژگان، «عنوان قسم عمده‌ای از سلوک باطنی دینی در عالم اسلام» در دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دایرةالعارف اسلامی، 1362ش، ص3585.
  36. طبرسی، احمد، الاحتجاج علی أهل اللجاج، تحقیق و تصحیح محمدباقر خرسان، مشهد: نشر مرتضی، 1403ق.
  37. طوسی، محمد، الامالی، تصحیح مؤسسة‌ البعثة، قم: دار الثقافة، 1414ق.
  38. ـــــــ ، رجال ‌الطوسی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسه، 1373ش.
  39. علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال ‌العلامة ‌الحلی، تحقیق و تصحیح محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف: دار الذخائر، 1411ق.
  40. عبدی، حسین و همکاران، «تحلیل گفتمانی رساله‌های ردیه بر تصوف در عصر صفوی»، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراB، سال نهم، شمارۀ 16، 1396ش، ص120ـ142.
  41. فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان: کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین علیR، 1406ق.
  42. قمی، عباس، سفینة ‌البحار و مدینة ‌العلم و الحکم و الآثار، قم: اسوه، 1414ق.
  43. کربلایی، حافظ حسین، محمد امین سلطان القرائی، روضات ‌الجنان و جنان ‌الجنان، بی‌جا: ستوده، 1383ش.
  44. کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- اختیار معرفة ‌الرجال، مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
  45. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
  46. کنعانی، سید حسین، «ویژگی‌های رجالی کتاب اختیار معرفة ‌الرجال»، فصلنامه مشکوه، پیاپی 107، 1389ش، ص141ـ153.
  47. مامقانی، عبدالله، مقباس ‌الهدایة فی علم ‌الدرایة، قم: دلیل ما، 1385ش.
  48. مفید، محمد بن محمد، الامالی، قم: کنگرۀ شیخ مفید، 1413ق.
  49. مجلسی، محمدباقر، مرآة ‌العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تحقیق و تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1404ق.
  50. ــــــ ، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء ‌التراث ‌العربی، 1403ق.
  51. مدیرشانه‌چی، کاظم، علم ‌الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1397ش.
  52. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.
  53. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی 3(اصول فقه- فقه)، تهران: صدرا، 1377ش.
  54. مقدس اردبیلی، احمد، حدیقة الشیعه، قم: مؤسسه انصاریان، 1377ش.
  55. مدرسی طباطبایی، سید محمدعلی، سماع، عرفان و مولوی، قم: انصاریان، 1386ش.
  56. ناطور افلاکی، احمد بن اخی، مناقب ‌العارفین، تهران: دنیای کتاب، 1385ش.
  57. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المشرفه، 1365ش.
  58. نوری، حسین، مستدرک ‌الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح مؤسسة آل‌ البیتk، قم: مؤسسة آل‌البیتk، 1408ق.
  59. هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزۀ علمیۀ قم، معاونت پژوهشى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، 1389ش.
  60. همایی، جلال‌الدین، مولوی‌نامه، مولی چه می‌گوید؟، تهران: نشر هما، 1385ش.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,360
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 731