ساختارشناسی تطبیقی مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد مشهد با الگویی خطی از طومار توپقاپی | ||
| هنرهای صناعی ایران | ||
| مقاله 7، دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 13، اسفند 1403، صفحه 129-144 اصل مقاله (1.62 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22052/hsi.2025.254433.1168 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا خاکپور* 1؛ فرزانه فرخ فر2 | ||
| 1دانشجوی کارشناسیارشد، گروه هنر اسلامی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 2دانشیار، گروه ارتباط تصویری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| معماری تیموری، در معماری دورههای پیشین خود ریشه دارد، لیکن این هنر تا بدان درجه پیش رفت که اعتلا و پیشرفت هنر و معماری ایرانی را رقم زد و تحول تازهای در تزیینات بنا بهوجود آمد. عظمت هنر ممتاز معماری تیموری را میتوان در مسجدجامع گوهرشاد مشهد مشاهده کرد. هنر مقرنسکاری در عصر تیموری، نمایانگر خلاقیت و ابتکار معماران و صنعتگران و دارای سیر تکاملی بوده و قابلیت تغییر پلان مربع به دایره و آرایش سهکنجها، سرستونها، تاقچهها، نیمدایره یا ربعگنبدها و همچنین پایهٔ گلدستهٔ منارهها را داشتهاست. وجود طرحهای خطی از انواع مقرنس در طومار توپقاپی که گمانهزنیها آن را منتسب به دورهٔ تیموری و اوایل دورهٔ صفوی میدانند، این پژوهش را به سمت تطبیق نزدیکترین طرح طومار با مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد سوق میدهد تا به هدف این تحقیق که شناسایی ساختار مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد و تطبیق آن با مدل خطی طومار توپقاپی است، نائل آید. پرسشهای تحقیق عبارتند از: چه ارتباطی بین عناصر ساختاری مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد مشهد با طرح خطی طومار توپقاپی وجود دارد؟ وجوه تشابه و تفاوت موجود در مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد با الگوی خطی طومار توپقاپی چیست؟ این تحقیق، هدفی بنیادی دارد و روش آن توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. گردآوری اطلاعات به شیوهٔ کتابخانهای، اسنادی و با مشاهدهٔ میدانی صورت گرفتهاست. نتایج تحقیق نشان میدهد که فرم شمسه در هردو مقرنس در دو بخش هستهٔ مرکزی و بدنه، به یک شکل رسم شدهاست. ساختار بهکار رفته در هردو مقرنس، هندسهای از نوع خوشهای است و سوق آن به بینهایت را نشان میدهد که از هندسهٔ فراکتال نشأت گرفتهاست. در عین حال تفاوتهایی بین طرح خطی و الگوی مدل عینی وجود دارد که احتمالاً ناشی از سلیقهٔ هنرمند در حین اجرا بوده و یا طی مرمتهای مختلف مقرنس ایوان مقصورهٔ مسجد گوهرشاد یا الگوی خطی ایجاد شدهاست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معماری تیموری؛ مسجد گوهرشاد؛ ایوان مقصوره؛ مقرنس؛ طومار توپقاپی؛ ساختارشناسی تطبیقی | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
اسماعیلی، فاطمه، و اسماعیلی، احسان. (139۴). مقرنس، عنصری زیباشناسی در معماری اسلامی. همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
افراسیابی، منا، عامل زندهدل، احسان، و حسینی، محسن. (139۵). معماری تزیینی دوره اسلامی مسجد گوهرشاد. اولین کنفرانس ملی یافتههای نوین پژوهشی آموزشی عمران معماری شهرسازی و محیط زیست، تهران، ایران.
حسینی، سیدحسن. (1393). نادره اعصار استاد قوامالدین طیان شیرازی (842 ق). آستان هنر، شماره ۱۰، ۶۶-71.
حسینی، سیدمحسن. (1390). کتیبههای تیموری در خراسان (ج. ۱). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
خزایی، محمد، و مزیدی شرفآبادی، مجید. (۱۴۰۱). مطالعۀ تحلیلی نقوش تزیینی منبر مسجد مجموعۀ «سلطان محمود شاه بُندرآباد» یزد، پیکره، شماره ۲۹، ۳۰-۴۵.Doi:10.22055/pyk.2022.17831
خلیلیپور، اکرم، همتی، اسماعیل، و طاووسی، محمود. (1393). سیر تکامل مقرنسکاری ایران از دوران تاریخی تا صدر اسلام. نقشمایه، شماره ۲۱، 7-19.
رسولی، احسان، اعتصام، ایرج، و متین، مهرداد. (1398). سبک و تزیین معماری بناهای دوره تیموریان. مطالعات هنر اسلامی، شماره ۳۷، 110- 128. Doi: 10.22034/ias.2020.108417
زمانی، زهرا، فتاحی، کاوه، و اختیاری، مریم. (1۴01). گونهشناسی مقرنس در رساله مفتاحالحساب غیاثالدین جمشید کاشانی. گلستان هنر، 8 (2)، ۹۳- ۱۰۴.
سیدصدر، سید ابوالقاسم. (1381). دایرهالمعارف معماری و شهرسازی. تهران:انتشارات آزاده.
عزیزی، مجید، و وفامهر، محسن. (۱۴۰۲). تبیین سیر تطور استفاده از مقرنس در معماری خراسان با رویکرد بررسی در ابنیه مذهبی شهر مشهد. معمار شهر: فصلنامه معماری و شهرسازی، ۲ (۱)، ۱-۱۷.
فرشیدراد، فرناز، اعتصام، ایرج، و قبادیان، وحید. (۱۴۰۳). تبیین تطبیقی نظام های هندسه فراکتال در سازماندهی معماری و آرایههای مسجد نصیرالملک. نگره، شماره ۶۹، ۱۴۵-۱۶۳. Doi:10.22070/negareh.2022.16197.3028
کاظمیان، معصومه. (139۴). تحلیل معناگرایانه مقرنس در معماری اسلامی (نمونه موردی مسجد شاه اصفهان). دومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در عمران، معماری، شهرسازی، ترکیه.
لرزاده، حسین. (13۶0). احیای هنرهای از یاد رفته، فنون مقرنس. تهران: ناشر مؤلف.
صاحب محمدیان، منصور، و فرامرزی، سینا. (1392). بررسی وجود نظم شبهتناوبی در ساختار هندسی پتکانه. هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، 18 (2)، ۴۳- ۵۴. Doi: 10.22059/jfaup.2013.50533
مکینژاد، مهدی. (139۴). کاشیکاری مقرنس در معماری ایرانی. دوفصلنامه تخصصی دانش مرمت و میراث فرهنگی، شماره ۶، 39-۵۲.
نجیب اوغلو، گلرو. (1398). هندسه و تزیین در معماری اسلامی. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: انتشارات روزنه (نشر اثر اصلی ۱۹۹۵).
نژاد ابراهیمی، احد، و سامی، زیبا. (1397). الگوشناسی تزئینات مقرنس در معماری ابنیه بازار تاریخی تبریز. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره ۳۱، ۵- ۱۷. Danaeinia, A. & Erfan, B. (2020). The use of regular Takht in the geometrical system of the muqarnas: A case study on mosques and shrines of Kashan. Symmetry: Culture and Science, 31 (3), 297- 319. Dold-Samplonius, Y. & Harmsen, S. L. (2005). The Muqarnas Plate Found at Takht-i Sulayman: A New Interpretation. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, No. 22, 85-94. Necipoğlu, G. (1995). The Topkapiı scroll: geometry and ornament in Islamic architecture: Topkapiı Palace Museum Library MS. H. 1956. Santa Monica: The Getty Center for the History of Art and the Humanities. Tapan, N., Aykoc, S., & Çağman, F. (1983). The Anatolian Civilisations (Vol. 3). Seljuk/Ottoman. Istanbul: Topkapi Palace Museum. منبع اینترنتی URL1: www.shiro1000.jp/muqarnas/data/irana.htm#MASHHAD (Access Date: 2025/01/12) References Afrasiabi, M., & Zendehdel, E., & Hosseini, M. (2016). Decorative architecture of the Islamic period: Goharshad Mosque. First National Conference on New Research Findings in Civil Engineering, Architecture, Urban Planning, and Environment, Tehran, Iran [In Persian]. Azizi, M., & Vafamehr, M. (2023). Analyzing the evolution of muqarnas usage in Khorasan architecture: A study of religious buildings in Mashhad. Architect of the City: Scientific Journal of Architecture and Urban Planning, 2 (1), 1-17 [In Persian]. Danaeinia, A., & Erfan, B. (2020). The use of regular Takht in the geometrical system of the Muqarnas: A case study on mosques and shrines of Kashan. Symmetry: Culture and Science, 31 (3), 297-319. Dold-Samplonius, Y., & Harmsen, S. L. (2005). The muqarnas plate found at Takht-i Sulayman: A new interpretation. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, No. 22, 85-94. Farshidrad, F., & Etesami, I., & Ghobadian, V. (2024). Comparative explanation of fractal geometry systems in mosque Nasir al-Mulk's architecture and decorations. Negareh Journal, No. 69, 145-163. Doi: 10.22070/negareh.2022.16197.3028 [In Persian]. Hosseini, H. (2014). Master Qavam al-Din Teyyan Shirazi: A gem of the ages (842 AH). Art Foundation Journal, No. 10, 66-71 [In Persian] Hosseini, S. M. (2011). Timurid inscriptions in Khorasan (Vol. 1). Mashhad: Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi [In Persain]. Ismaili, F., & Ismaili, E. (2015). Muqarnas, an aesthetic element in Islamic architecture. National Conference on Indigenous Architecture and Urban Planning of Iran, Yazd University, Yazd, Iran [In Persian]. Kazemian, M. (2015). Semiotic analysis of muqarnas in Islamic architecture (Case study: Shah Mosque, Isfahan). Second International Conference on New Research in Civil Engineering, Architecture, and Urban Planning, Turkey [In Persian]. Khalilipour, A., & Hemmati, E., & Tavousi, M. (2014). The evolution of muqarnas in Iran from the historical period to the early Islamic era. Naqsh-Mayeh, No. 21, 7-19 [In Persian]. Khazaei, M., & Mazidi Sharaf Abadi, M. (2022). Analytical study of decorative motifs of pulpit in the Grand Mosque of "Sultan Mahmud Shah of Bondorabad complex" in Yazd. Paykareh, No. 29, 30-45. Doi: 10.22055/pyk.2022.17831 [In Persian]. Larzadeh, H. (1981). Reviving forgotten arts: Muqarnas techniques. Tehran: Author Publisher [In Persian]. Makinnejad, M. (2015). Muqarnas tilework in Iranian architecture. Restoration and Cultural Heritage Studies, No. 6, 39-52 [In Persian]. Najiboglu, G. (2019). Geometry and decoration in Islamic architecture. Translated by MehrdadQayoumiBidehendi. Tehran: Rozaneh Publications (Original Edition Published in 1995). [In Persian] Necipoğlu, G. (1995). The Topkapi Scroll: Geometry and ornament in Islamic architecture: Topkapi palace museum Library MS. H. 1956. Santa Monica: The Getty Center for the History of Art and the Humanities. -----. (2019). Geometry and ornament in Islamic architecture (M. Gayyoomi BidHendi, Trans.). Tehran: Rouzaneh Publication (Original work Published 1995) [In Persian]. Nezhadebrahimi, A, & Sami, Z. (2018). Pattern recognition of muqarnas decorations in the historical bazaar buildings of Tabriz. Iranian Islamic City Studies, 31 (8), 5-17 [In Persian]. Rasouli, E. & Etesami, I. & Matin, M. (2019). The style and architectural decorations of Timurid structures. Islamic Art Studies, No. 37, 110-128. Doi: 10.22034/ias.2020.108417 [In Persian]. SahebMohammadian, M. & Faramarzi, S. (2013). Study of pseudo-periodic order in the geometric structure of Potkaneh. Fine Arts - Architecture and Urban Planning, 18 (2), 43-54. Doi: 10.22059/jfaup.2013.50533 [In Persian]. Seyed Sadr, A., (2002). Encyclopedia of architecture and urban planning. Tehran: Azadeh Publications [In Persian]. Tapan, N., Aykoc, S., & Çağman, F. (1983). The anatolian civilizations (Vol. 3). Seljuk/Ottoman. Istanbul: Topkapi Palace Museum. Zamani, Z., Fattahi, K. & Ekhtiyari, M. (2022). Studying muqarnas typology and its Fundamental components according to Al-Kāshi’s Meftāh -ol- Hessāb treatise. Golestan-e-Honar, 8 (2), 93-104 [In Persian].
URL: URL1: www.shiro1000.jp/muqarnas/data/irana.htm#MASHHAD (Access Date: 2025/01/12) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 579 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 340 |
||
